Устур ахургонд, академик, ирон ӕвзагзонунади бундорӕвӕрӕг А. М. Шегрен (1794-1855 ӕнзтӕ) берӕ хуӕрзти бацудӕй нӕ адӕмӕн. 1836-1837 ӕнзти А. М. Шегрен ӕрзилдӕй Иристони еугур кӕмтти дӕр, ахур кодта ӕвзаги ӕууӕлтӕ, зонгӕ кодта ирон адӕни царди хӕццӕ. Ӕвзагзонунади къабази ци ӕрмӕгутӕ ӕрӕмбурд кодта, уони бундорбӕл исаразта ӕма 1844 анзи мухури рауагъта «Ирон грамматикӕ». Еци киунугӕн стур аргъ искодтонцӕ ӕ рӕстӕги дӕр ӕма автори фӕсмӕрдӕ дӕр. Дӕлдӕр ци ӕрмӕг мухур кӕнӕн, уой дӕр А. М. Шегрен ниффинста Иристони Дигори коми цогӕй. Ӕрмӕг кӕронмӕ финст нӕй, берӕ рауӕнти дзубанди ӕмбесбӕл раскъунуй. Къохфинст устур ӕй, фал си мах кӕсгути размӕ хӕссӕн ӕрмӕстдӕр ӕ этнографион хай.
Ӕрмӕг мухурмӕ бацӕттӕ кодта Хъамболти Тамерлан.
А. М. Шегрен
Дигорон адæми сорæт
Дигорӕнттӕмӕ нӕййе ӕлдӕрттӕ, фал нимад цӕунцӕ фӕйнӕ хецауей дӕлбарӕ, кӕцитӕ ӕнцӕ дууӕ устур муггаги: Баделидзе ӕма Черкезидзе. Баделидзе дехгонд ӕнцӕ фӕйнӕ хузи муггӕгтӕбӕл, цӕветтонгӕ, Тургани, Кубат, Битойтæ ӕма ӕнд. Черкезидзей муггаг ба хецӕн нӕ 'нцӕ. Аци «узденьтӕ» (ездӕнттӕ - прим. Т. К.) ӕма «старшинтӕ» (ӕлдӕрттӕ. Т. К.) уруссӕгтӕ сӕ куд хонунцӕ, - неци барӕ дарунцӕ адӕнбӕл, сӕ бон сæ нæй ихуӕрсун, уӕдта хецӕнтæй сæ уæйæ кӕнун, кӕд уӕйӕ, уӕд ӕрмӕст ӕмбурд бийнонтӕй. Хъалон есунцӕ минкъий, уӕдта сӕ кадӕ дӕр устур нӕй. Аци ездон муггӕгти алли къабазӕ, кенӕ ба, растдӕр зӕгъгæй, алли бийнонти дӕр си кӕсгон ӕлдар ергъӕв кӕнуй, кӕций хонунцӕ сӕ господин. Еци ергъӕвдзийнадӕ сæ гъӕуй ӕдасӕй тиллӕги куст кӕнунӕн, цӕнхӕ ӕма ӕндӕр гъудтӕгти фӕдбӕл кӕсӕги зӕнхӕбӕл цӕунӕн. Кӕсгон ӕлдӕрттӕ син кӕнунцӕ кадӕ, кадгин ездон муггӕгтӕй. Етӕ сӕ бадун кӕнунцӕ сӕхемӕ, хе ездӕнтти ба ӕстӕнмӕ сбадун кӕнунцӕ. Етӕ, иннӕ ездӕнттау, се 'лдари фурт, ӕ райгурци фиццаг къуӕрей бонӕй райсунцӕ енцегӕн ӕма кодта ‘й гъомбӕл кӕнунцӕ 10-12 анзи ӕма фулдӕр, eуӕй-еухатт ба енцег ӕ ниййергути фӕсмӕргӕ дӕр нӕ фӕккӕнуй. Аци ӕгъдау Кӕсӕги дӕр фӕтгӕуй. Енцеги фӕстӕмӕ ку 'рбахонунцӕ фиди хӕдзарӕмӕ, уæд æй исфӕлундунцӕ хъӕппӕлӕй уа, тохӕнгарзӕй уа, балӕвар ин кӕнунцӕ бӕх ӕма ӕнд. Хӕдзарӕмӕ ‘й ку 'рбахонунцӕ ӕлдарӕй, уӕдта исаразунцӕ кувд (авдӕнбӕттӕнти куд, уотӕ).
Еугур дигорон гъӕути, рацӕугути 3 хӕццӕ, ӕвӕдзи ӕнцӕ еу 2500-3000 хӕдзари. Етӕ цӕрунцӕ, Гурдзий куд, уотӕ, устур бийнонтæй. Ӕдеугурӕй ӕнцӕ eу 25000 цӕрӕги ӕд нӕлгоймаг ӕма силгоймаг. Гӕрзефтонггинтӕ ба си рацӕуй 5000 фулдӕр. Се 'хсӕн нæййес нециавӕр ӕндагон: нӕдӕр армайнӕгтӕ, нӕдӕр дзиундтӕ.
Дигори езданттӕ евгъуд ӕстдӕсӕймаг ӕноси су политики туххӕй райстонцӕ пусулмон дин. Сау адӕнмӕ ба нури уӕнгӕ дӕр ма нециуавӕр дин ес. Раздӕр етӕ адтӕнцӕ киристӕнттӕ, фал ӕнӕ саугинтӕй ба сӕ дин фесавдӕй, хъӕбӕрдӕр ба синхӕнтти фӕлгъауӕнти туххӕй. Еу рӕстӕг сӕмӕ Мӕздӕгӕй ирӕнтти къамисӕй саугинтӕ адтӕй, ӕма си уӕд беретӕ ӕрцудӕнцӕ дзиуарӕфтуд.
Уонӕмӕ тогесуни ӕгъдау ӕй, иннӕ кавказаг адӕнтӕмӕ куд æй, уотæ.
Цӕветтонгӕ, еске (А.) муггагӕй ку рамара (Б.) муггагӕй, уӕд еци муггаги ӕгас хӕстӕгутӕ дӕр гъӕуама архайонцӕ рамарунбӕл кенӕ и марӕги, кенӕ ба ӕ хӕстӕгутӕй ескӕций (А) муггагӕй.
Арӕх ӕнӕгъӕнӕ муггӕгтӕ кӕрӕдзей нихмӕ исистиуонца, еуӕй-еухатт ба идард хӕстӕгутӕ дӕр исаразиуиуонцӕ аци муггаги тӕккӕ хӕстӕгдӕртӕн тогесун ниууадзун. Еуӕй-еухатт ба алли 'рдигӕй дӕр ӕрмӕст еугай мӕрдтӕбӕл нӕ байзаидӕ, фал ма берети рамариуонцӕ, цалдӕнгӕ кӕрӕдзей хӕццæ сæ бафедаунбӕл архайиуонцӕ кегъӕретӕ, уӕдмӕ. Алли 'рдигӕй дӕр ӕмбӕрцæ мӕрдтӕ ку уа, уӕд федаунцӕ ӕнӕ тогесӕни аргъӕй, нa ма нӕ, уӕдта федунцӕ алли уӕлдай тог, уӕлдай мӕрдти нимӕдзӕбӕл дӕр. Тог хъазарбӕл лӕууй - ӕ циййесмӕ гӕсгӕ 50-200 галебӕл. Стори бӕсти ӕндӕр дзаумаутӕ дӕр, зӕгъӕн, зӕнхӕ, топпитӕ ӕма уӕхӕн ӕнд., есунцӕ; фал ӕгайсӕйдӕр стормӕ нимадӕунцӕ, зӕгъӕн, 5 фуси-1 стормӕ, топп - 5-6 стормӕ, кенӕ фулдӕрмӕ. Еци (...)* уавӕри фӕууй аргъгӕнгутӕ. Хуарз зӕнхӕ сӕмӕ хъӕбӕр хъазар ӕма зинаргъ ӕй. Цалинмӕ ци муггагбӕл тогӕвӕрд ма уа (гъома, цалинмӕ си еске мард ӕрцӕуа), уӕдмӕ нӕ еу кӕнунцӕ сӕ тогесгути хӕццӕ 'ма си сӕхе римӕхсунцӕ, тас си ку нӕ фӕууй, уӕддӕр, сауӕнгӕ ма Уӕрӕсей горӕтти дӕр.
Рагзамантӕй нури уӕнгӕ дӕр ездон муггӕгтӕй ци фӕрсаг сувӕллӕнттӕ рантӕсуй, уони хонунцӕ Азнауртӕ; нимад ӕрцӕунцӕ, ци муггӕгтӕй рантӕсунцӕ, уонӕбӕл, фал сӕмӕ нӕййес ӕрдзон дигорон зӕнхкосгутӕ, ӕрмӕст ӕлхӕд цагъайрӕгтӕ, (гӕлехтӕ Т. К.) Еци азнауртӕн сӕ фулдӕр пусулмӕнттӕ 'нцӕ. Уонӕн сӕ бон нӕй се 'мстӕг ездон муггӕгти ӕхсӕн тог агорун; ӕрмӕст еумӕйаг хилти кенӕ кинӕ хæтуни гъуддаги фӕдбӕл сӕ муггӕгти фарс исхуӕцунцӕ. Еци тогесуни ӕгъдауӕн ӕхе фӕтгитӕ ес уонӕмӕ.
Музухъ е 'лдарбӕл тог дӕр ма даруй. Европи дуэльӕй херайсун куд, уотӕ ами дӕр устур ӕгадӕбӕл нимад цӕуй тог нæ райсун. Фиццаг тоги фӕдбӕл фудгин муггаг федаун ку кора ӕма тогдарӕг ба гъӕздуг ку нӕ уа, уӕд ӕгас муггаг дӕр ин ӕрӕмбурд кӕндзӕй тог бафедунӕн ӕхца. Фал, еу муггаг ӕгасӕйдӕр иннӕ муггаги нихмӕ ку исиста, уӕдта тогдарӕг муггаг нæ, фал кӕци ӕнӕхъаурӕдӕр муггаг разинна, е агоруй бафедаун. Ауӕхӕн уавӕри ба бафедаун кӕнуни фӕдбӕл Дигорӕмӕ иссӕунцӕ кӕсгон ӕлдӕрттӕ.
Уонӕмӕ нӕййес нӕдӕр саугинтӕ, нӕдӕр моллотӕ, ӕрмӕст ефстагмӕ сӕмӕ иссӕунцӕ кӕсгон моллотӕ. Сау адӕнмӕ ма ес берӕ киристон фӕтгитӕ: кадӕ кӕнунцӕ сугъдӕг Киристейӕн, Зӕрдӕвӕрӕнтӕн, Цӕппорсейӕн ӕма ӕнд., цӕппорсей размӕ дӕр дарунцӕ ком. Бӕрӕгбӕнтти ба бӕрӕг кӕнунцӕ ковӕндӕнттӕ хуӕнхти, кӕцити хонунцӕ «дзиуарӕ» - крест. Уоми нивондӕн хӕссунцӕ фус кенӕ сӕгъӕ. Сӕр ниууадзунцӕ, иннети ба бахуӕрунцӕ. Сиутӕ батохунцӕ къимбусти ӕма сӕ уоми ниууадзунцӕ. Еци ковӕндӕнтти фӕууй зӕронд азгъунстити ихӕлццӕгтӕ (ӕвӕдзи ӕргъауӕнти Ш. А.) кенӕ дортӕ. Нивонди хонунцӕ (вачила» (осетинское слово Ш. А.)
Дигорӕнттӕ сӕхе Дигорӕ хонунцӕ, иннӕ осетинти ба Ирон, уруссӕгти - Урус, Черкесӕгти Черкес, гурдзиӕгти Гурджиаг, армайнӕгти - Сомех, уони ба ӕгасӕйдӕр Дигорӕ хонунцӕ. Дигорӕнттӕ дзорунцӕ «осетинагау» минкъий ӕндӕрхузон хецӕн диалектбӕл.
Дигори нӕййес нӕдӕр горӕт, нӕдӕр базаргӕнӕн бунат. Ӕлдӕртти мӕсугтӕй уӕлдай, кӕцитӕ берӕ ес алли гъӕуи дӕр, федӕрттӕ ба си нӕййес. Ес си минкъий цуппӕрдегъон федӕрттӕ дӕр еугай мӕсгути хӕццӕ. Етӕ цӕрунцӕ кӕмтти ӕма хуӕнхти дӕнтти сӕрмӕ. Цъимаратӕ си некӕми ес. Гъӕдӕ минкъий ес хуӕнхти: нӕзи, бӕрзӕ; толдзӕ ба ӕстӕн. Дорӕй амаццӕгтӕ дӕр ма си берӕ ес. Еу 20 версти ӕндӕргъцӕ, хонхӕй сауӕнгӕ будури уӕнгӕ, коми рахезӕни ӕма Кӕсӕги будури уӕнгӕ ниллаг хуӕнхтӕбӕл ес берӕ гъӕдӕ. Ӕрнӕг дори ӕма, сау аспид нӕ, фал ӕхсинхуд аспидон хуӕнхтӕ. Се 'гас зӕнхитӕ дӕр ӕнцӕ къолтӕ, лигъз бунат си некӕми ес (...)*.
Ӕхца сӕмӕ ӕстӕн ӕй. Есунцӕ уруссаг ӕма турккаг ӕхца. Етӕ ӕхцабӕл нӕ сӕудегер кӕнунцӕ, фал ӕййевунцӕ товартӕ ӕма аргъ кӕнунцӕ хӕдӕнттӕмӕ гӕсгӕ, кенӕ ба ӕрмӕринттӕй (кӕцитӕн 10 хӕдони уодзӕнӕнцӕ 7 уруссаг аршини), гъоцитӕ 'ма фустӕбӕл. Неци хузи уӕргъбарӕн зонунцӕ.
Сӕудегерадӕ сӕмӕ ӕстӕн ӕй. Ниуӕрст без ӕма аслан гæгъӕдин тавӕртти хӕццӕ ӕрцӕунцӕ Имеретӕгтӕ ӕма сӕ ӕййевунцӕ нимæттӕбӕл, фӕсмун ӕма кӕттагбӕл, еуӕй-еухатт ба цъопбӕл дӕр. Уой уӕлӕнхас ба ма дигорӕнттӕ уӕйӕ кӕнунцæ уӕлдзар. Имеретӕгтӕ сӕмӕ тавӕрттӕ ласунцӕ хонхи сӕрти сӕ рӕгътӕбӕл, армайнӕгтӕ ба ӕрмӕстдӕр Имеретимӕ цӕугӕй син рауæйæ кӕнунцӕ листӕг миутӕ. Уӕрдунтӕ сӕмӕ нӕ цӕуй. Сӕудегергӕнӕг армайнӕгтӕ фиццаг бафедунцӕ фондз хӕдони, Туйгъантӕ ӕма Черкезидзетӕбӕл сӕ ка 'сӕмбӕлун кӕнуй, уонӕн; анӕй ба сӕ (Туйгъантӕй кенӕ Черкезидзетӕй. - Т. К.) ка сӕ фӕххонуй, еци фусунӕн радтунцӕ фондз хӕдони. Уой уӕлӕнхасӕн ба ма гъӕуама балӕвар кӕнонцӕ аллихузи листӕг миутӕ. Ӕрбацӕуӕг Имеретӕгтӕй ба фусун (кунак у Ш. А.) есуй дууӕ хӕдони. Жидтӕ сӕма нӕййес.
Ӕрмгуст ба ӕрмӕст цохъайаг уафунӕй ӕрӕнгонд ӕй, кӕций хуарунцӕ ӕсмӕгӕй ӕма (...) бӕласи едагӕй. Нимӕтта кӕнунцӕ ӕнӕкелбетгомау, хъумац - хумӕтӕг. Ӕфсӕйнаг тавӕрттӕ мӕнкъӕй кӕнунцӕ, цӕветтонгӕ, готӕнттӕ, цӕвгутæ ӕма ӕндӕртӕ кӕнунцӕ уруссаг ӕфсӕйнагӕй, уотӕ сӕхе ӕфсӕйнаг дӕр мӕнкъӕй тайун кӕнунцӕ.
Тиллӕги куст сӕмӕ хъӕбӕр зин ӕй. Хуми зӕнхӕ сӕмӕ уотæ хъазар ӕй, ӕма еу десятини аргъ ӕй 200-300 соми. Медӕггаг дигорӕнттӕ тиллӕг фулдӕр ӕлхӕнунцӕ будури дигорӕнттӕй, уомӕн ӕма си еунӕгемӕ дӕр анзи фагӕ хуаллаг не 'рзайуй. Итаунцӕ мӕнӕуӕ, хъӕбӕрхуар, зӕтхӕ ӕма сӕ ӕййевунцӕ будури. Дзол фицунцӕ уотӕ: фиццаг и къинсӕ тӕвдӕ гъосин тӕбӕгъи рафесарунцӕ, уӕдта'й идарддӕр ба фунуки исфицунцӕ, куд ӕнккӕт осетинтӕ ӕма берӕ осетинӕгтӕ. Нартихуар сӕмӕ нӕййес, кенӕ ба хъӕбӕр минкъий, силмӕнӕуӕ ба сӕмӕ ӕппундӕр нӕййес. Имеретийӕй ци 'рбаласунцӕ, уомӕй ӕндæмӕ сӕмӕ нециуавӕр рӕзӕ ес. Сӕ дзӕхӕрати итаунцӕ цалдӕр хузи хъӕдорӕ, хуӕргӕнасӕ ӕма нартихуар. Сӕ бунӕттӕ ӕгӕр бӕрзонд ӕнцӕ. Будурмӕ раледзӕг адӕнмӕ ба гъӕуама хуарз дзӕхӕратӕ уа.
Фонси куст ӕй сӕ сӕйрагдӕр циййес хумон зӕнхи фӕсте. Тӕккӕ фулдӕр сӕмӕ ес фустӕ, кӕцитӕ дӕсни 'нцӕ бӕрзонд хуӕнхти хезунмӕ, зумӕг ба гъӕди ӕвдигъд рауӕнти. Етӕ фонс нæ уæйæ кӕнунцӕ ӕндӕхонх, фал сӕ сӕ медӕхсӕн ӕййевунцӕ топпитӕбӕл, зӕнхӕбӕл ӕма ӕнд. Стор ӕма фустӕй уӕлдай ма сӕмӕ ес сӕгътӕ бӕрӕгбӕрцӕ. Гъоги ӕхсирӕй, иннӕ осетинти хузӕн, кӕнунцӕ цихт. Тӕккӕ хуӕздӕр цихт фуси цихт ӕй. Зумӕгмӕ хуасӕ цӕттӕ кӕнунцӕ бӕрзонд хуӕнхти ефстаг рауӕнти ӕма син туххӕй рахъӕртуй. Беретӕ сӕ фонс зумӕгмӕ хонхӕй рацӕуӕггӕгтӕмӕ ӕма будурмӕ рарветунцӕ. Бахтӕ сӕмӕ минкъий ес, уӕдта син асӕй ниллӕг ӕнцӕ. Галтӕ сӕмӕ дзӕвгарӕ ес, кӕцитӕбӕл ӕрбаласунцӕ хуар ӕма ӕнд. Катертӕ (хъадиртӕ Т. К.) сӕмӕ минкъий ес, уӕдта асӕй устур нæ 'нцӕ.
Фустӕ сӕмӕ, куд ӕгас хуӕнхти, думӕггинтӕ 'нцӕ. Сӕ гъун албойнон ӕркесаг ӕй. Хъӕрӕсейӕгтӕмӕ ба сӕ гъун даргъ, фӕлмӕн ӕма листӕг ӕй.
Сӕ зӕнхи цӕнхӕ нӕййес. Етӕ ‘й есунцӕ Маджари цадитӕй, Куми (Хъуми Т. К.) рази. Хуӕнхти ӕрзӕт арӕх ӕй: издийау ӕрттевагӕ ӕвзестӕ ӕма ӕнд. Издин ӕрзӕттӕ хуӕрз - гъӕздуг ӕнцӕ. Ӕрхий ӕууӕлтӕ дӕр иссердӕй. Ӕфсӕйнаги ӕрзӕт ба берӕ рауӕнти ес. Антимоний си берӕ, сӕуӕн колчедан, сӕуӕндон, ӕсмӕг, селитрӕ, дзӕнгъа, дорӕвзалу Урухи.
Дигори фалдзос берӕ дзӕбодуртӕ ес (каменные бараны Ш. А.) кӕцити хонунцӕ «буго». Цӕугӕдӕнтти - силгӕ ӕма минкъий ӕргъайтӕ. Мӕргътæй ба цауӕн кӕнунцӕ сурх хургӕркитӕбӕл. Мудибиндзитӕ нӕ дарунцӕ.
Хуӕнхтӕ ӕмбӕрзт ӕнцӕ тӕфгӕнагӕ кӕрдӕгутӕй ӕма и хуасӕ дӕр бодтӕф ӕй. Гъӕдтӕн сӕ фулдӕр тӕрсӕ ӕма толдзӕ бӕлӕстӕ 'нцӕ, рӕзи бӕлӕстӕ ба - ӕстӕн, ци кӕрдту, ци ӕнд.; хуӕнхти медӕг ба нӕзитӕ, бӕрзитӕ ӕма ниллӕг толдзӕ. Тӕрсӕ бӕлӕстӕ ба ӕнӕ мура ӕма бӕрзонд ӕнцӕ; гъӕдӕ Уӕрӕсемӕ ласунмӕ - ӕнцон. Еуӕй-еу рауӕнти ба ес кӕрзӕ бӕлӕстӕ дӕр, кӕцити ефстагмӕ ласунцӕ Мӕздӕгмӕ ӕма Екатериноградмӕ, ӕндӕр гъӕдӕй ба нӕ сӕудегер кӕнунцӕ.
Мед Дигорӕ хӕдзӕрттӕ арӕзт ӕнцӕ Казбекки куд, уотӕ аспид дорæй æнӕ сикъит ӕма къирӕй, кенӕ ба ӕрнӕг дортӕ устур къӕрттӕй, кӕцити кӕрӕдзебӕл ӕвӕрунцӕ хъӕбӕр ӕнгон, се 'хсӕнуати ба листӕг дортӕ байвӕрунцӕ. Сӕ фӕрстӕ бӕзгин ӕнцӕ, ӕма, кӕд мӕрзӕздугъд архитектурӕ 'нцӕ, уæддӕр си уоддзӕф ба нӕ хезуй ӕндегӕй; еуетӕ ба си дугай уӕладзгутӕ 'нцӕ - бунгкаг уӕладзуги фонс дарунцӕ, сӕрккаги ба сӕхуӕдтӕ цӕрунцӕ. Гъӕутӕ сӕ фулдӕр минкъий ӕнцӕ. Фал Стур-Дигори ба ес еу 300 хӕдзари. Хӕдзӕрттӕ лӕуунцӕ ӕнтойнӕй къуппитӕй. Хӕдзари сӕртӕ зӕнхоггунтӕ 'нцӕ; бӕхдӕнттӕ ӕма стойнитӕ ба зӕнхоггун нæ 'нцӕ, фал дорӕй астӕрд.
Гъӕутӕ зилдӕгӕй федаргонд нӕ 'нцӕ, фал ӕлдӕрттӕмӕ ба ес мӕсугтӕ сесдзӕфти хӕццӕ. Хуасӕ дарунцӕ хуӕнхтӕбӕл ӕма сӕ ку багъӕуй, уӕдта сӕ урдуги рауадзунцӕ коммӕ. Етӕ ибӕл хъӕбӕр ауӕрдунцӕ. Хуар дарунцӕ гъоцити фагусӕй исӕрст бидт тъӕскъити, кӕций есунцӕ къӕстӕй. Хуӕздӕр хӕдзӕртти - каминтӕ, хумӕтӕг хӕдзӕртти ба-артдзӕстӕ астарди астӕу Артдзӕстӕмӕ кенӕ каминмӕ хӕстӕг лӕуунц минкъий ӕма фӕлмӕн хуссӕнтӕ, кӕцитӕбӕл кӕттӕгтӕ итуд ӕнцӕ, кӕттагбӕл ба-бӕзтӕ. Пъолбӕл некӕд бадунцӕ, фал еци хуссӕнтӕбӕл. Бӕзтӕ ӕма гобӕнттӕ алкӕддӕр цъоппӕй идзаг ӕнцӕ, сӕ уӕлцъарӕ ба - тӕгтӕгонд. Еу фарси 'рдигӕй бæрзонд бадӕн кенӕ нарӕг (Гребейнӕгтӕмӕ куд ӕй, уотӕ), ӕма сæбӕл сӕ хуссӕндарӕс дарунцӕ, иннердигӕй ба-тӕрхӕгутӕ, кӕцитӕбӕл дарунцӕ аллихузон доринтӕ, агувзитӕ ӕма ӕнд. Се стъолтӕ дзӕбӕх ниллӕг ӕнцӕ, еу адилий ӕрдӕг, уӕдта тумбул, ӕма сӕбӕл хуӕргӕ фӕккӕнунцӕ. Сӕ къостӕ фулдӕр гъӕдинтӕ 'нцӕ, ӕгтӕ - ӕрхи, тугурӕй уагъд, рӕхистӕбӕл ауигъд. Еци ӕфсӕйнаг рæхистæ 'ма цӕгтæ имеретӕгтӕмӕ ӕлхӕнунцӕ. Гъӕздугутӕмӕ ес хуарз, къалайӕй худт киритӕ. Бонгинтӕн сæ хӕдзӕрттӕ федауцӕдӕр ӕнцӕ, мӕгуртӕн ба сӕ фонс дӕр сӕ хӕдзæртти фӕууй. Хумӕтӕг хӕдзӕртти артдзӕсти сӕрмӕ тугури цъасӕ ес ӕма сӕмӕ дзӕвгарӕ хъуӕцдзуддӕр ӕй. Хӕдзари ниуазунмæ мӕ берӕ рауӕнти дон бунӕй хӕссунцӕ сӕ рӕгъти къӕртати. Ӕндзарунӕн фулдӕр рауӕн дарунцӕ сог, Олокоми (Уӕллакоми Т. К.), уӕдта иннӕ рауӕнти ба - сӕнарӕ. Рохс фулдæр кӕнунцӕ соцъий сдӕгутӕй. Цирӕгътӕ 'ма сойни цирæгътæ сæмæ нæййе.
Сæ хуӕрдӕ хумӕтæг ӕма лӕгъузгомау ӕй. Мӕнӕуи дзол - хуӕздӕртӕн, аннетӕн ба - хъӕбӕрхуарӕй. Царв, фуси 'хсирæй цихт, тӕгӕлтӕй лухгонд фунх тохъултӕ - финги астӕу, а кӕрӕнтти ба — дзоли кӕрститӕ. Фусӕн ӕ сӕр хестӕрӕн ниууадзунцӕ. Уой фӕсте ба къостӕй ниуазунцӕ (едгутӕй нӕ хуӕрунцӕ) пъӕра, кӕци еуӕй-еухатт тауӕг ӕхсир ӕма бодӕни хӕццӕ фӕууй. Цихт ӕма хускъӕ фуси фиди хӕццӕ хӕбезгин сӕмӕ пирогги хузӕн ӕй. Еуӕй-еухатт фуси тухтити ӕма хӕбезгини исивӕрунцӕ бодтӕф кӕрдӕгутӕ. Хъибили фид ӕлдӕрттӕ нӕ хуӕрунцӕ, хумӕтӕг адӕн ба хуӕрунцӕ. Алкӕддӕр хуӕрди размӕ ӕма фӕсте нихснунцӕ сӕ къохтӕ. Фиццаг бахуӕрунцӕ хестӕртӕ, аннетӕ ба лӕуунцӕ; етӕ ку бахуӕрунцӕ, уӕдта фингӕ банхуӕрсунцӕ дуармӕ хӕстӕгдӕр ӕма уоми ба иннетӕ бахуӕрунцӕ, ихуӕрститӕн (ӕлдӕрттӕмӕ) ба уӕлдӕйттӕ раттунцæ. Силгоймӕгтӕ нӕлгоймӕгти хӕццӕ нӕ хуӕрунцӕ: (...). Хуӕрунцӕ дзӕбодури фид, кӕци хуӕрз адгин ӕй.
Фингӕбӕл ниуазунцӕ дон. Сӕ бӕгӕни дессаг хуарз ӕй, - фӕффицунцӕ 'й бӕрӕгбӕнтти. Арахъ ба кӕнунцӕ хъӕбӕрхуарӕй; лӕмӕгъгомау ӕй, фал булгъахъ ба нӕ 'й. Брагӕ (къумӕл) ниуазунцӕ берӕ. Кӕнунцӕ 'й хъӕбӕрхуарӕй, ефстагмӕ-фагӕй. Кумис нӕ зонунцӕ.
Думунцæ аллихузи тамаку, ефстагмӕ - ӕма фулдӕр хай силгоймӕгтӕ смотунцӕ 'й. Сӕ лолитӕ черкесаг ӕнцӕ. Сӕхуӕдтӕ итаунцӕ тамаку, фал син цӕцӕйнагӕй еу минкъий лӕмӕгъдæр æй. Нӕлгоймӕгтӕ ӕма силгоймӕгтӕ дарунцӕ черкесаг дарӕс. Сӕ дзиккотӕ дууӕ биди кӕнунцӕ 'ма си къимбус бабийунцӕ, кӕци ӕрхъӕртуй сӕ уӕргутӕмӕ. Кизгуттӕ ӕма æригон силгоймӕгтӕ дарунцӕ ходтӕ, хизтӕ ба дарунцӕ идӕдз ӕма зӕронд уоститӕ; етӕ дарунцӕ панталонтӕ. Бонгинтӕмӕ фондзанздзуд кизгуттӕн сӕ астӕутӕ салин ронӕй бабӕттунцӕ. Еци баст кизгӕн ӕ лӕгмӕ 'рцӕуни уӕнгӕ ихӕлд не 'рцӕуй. Уомӕй сӕ астӕутӕ нарӕг ӕнцӕ. Сӕ гъости дарунцӕ гъосицӕгтӕ, ӕвзестӕ ӕма хузӕнон устуртӕ, тъӕпӕнтӕ, сӕ фӕтӕн еу улинкъи бӕрцӕ. Уони кӕнунцӕ сӕхе ӕвзестгурдтӕ.
Топпитӕ дарунцӕ турккаг ӕма хуӕнхаг, сӕхуӕдтӕ ба нӕ кӕнунцæ, уотӕ ӕхсаргӕрдтӕ, церхъитӕ ӕма хъӕматӕ дӕр. Бонгинтӕмӕ ес ӕзгъӕрхæдӕнттӕ дӕр. Саздахътӕй нӕ пайда кӕнунцӕ.
Нӕлгоймӕгтӕ хумӕ кӕнунцӕ хуар, кӕрдунцӕ хуасӕ, рандӕунцӕ будурмӕ хуаллагмӕ, цӕнхӕмӕ. Беретæ хӕтунцӕ дзӕбодуртӕбӕл цауӕни ӕма си еуӕй-еу цауӕйнон ӕ цӕрӕнбонти сӕдей уӕнгӕ дӕр рамаруй. Еуӕй-иу хатт етӕ рандӕ унцӕ дзӕвгарӕ къуӕрттӕй тагауртӕмӕ фонс ӕма адӕн давунмӕ. Уони ба рауæйæ кӕнунцӕ Сванетий, кенӕ ба сӕ ихуӕрсти дарунцӕ хӕдзари. Уогӕ сӕмӕ лӕгъуз цӕстӕй ба нӕ кӕсунцӕ.
Силгоймӕгтӕ хумӕтӕг адӕнмӕ сӕребарӕ 'нцӕ, ӕлдӕрттӕмӕ ба сӕхе римӕхсунцӕ, ӕрмӕст кӕсгӕнттӕмӕ куд, бунтон уотӕ карзӕй нӕ.
См.: Ирæф №3, 1991 анз.
