«О УАРЗТ, ДÆУ РАВЗУРСТА МÆ ЦÆСТÆ!»
Габети Юрикки поэзибæл рафæлгæст
Аци уацгъуди финсуни размæ нæуæгæй, хуæрз лæмбунæгæй бакастæн Габети Юрикки æмдзæвгитæ. Æхебæл ин ци финстонцæ æма радзурдтонцæ адæн, уони нæ байаргъудтон барæй. Нæ бакастæн нæуæгæй, 2000-аг анзи уагъд журнал «Ирæфи» 1 номери, поэти æмдзæвгити циклмæ финст, Малити Васой раздзурд «Æгас цо, Юрик». Цæмæн нæ? Уомæн нæ, æма мæ фæндадтæй хецæнæй, бунтон еппардæй Габей-фурти алæмæти сфæлдистадæбæл мæхе гъудитæ зæгъун. Нæ мæ фæндадтæй, цæмæй сæбæл æндæр еске гъуди исбеда æма естихузи фæббæрæг уа. Фал е – дуккаг æй. Фиццаг ба – фæндадтæй мæ, цæйбæрцæ гæнæн уа, уойбæрцæбæл Юриккæн æрмæстдæр æ поэзи равзарун, æ царди хабæрттæн ин неци зонгæй, æма уони хæццæ нæ бæтгæй е ’мдзæвгити рантæсæн.
Раздзурд æ кæронбæттæни уæнгæ ку ’рхъæрттæй, уæдта, гъай-гъайдæр, æркастæн Юриккæн æхе номбæл финст æрмæгутæмæ дæр, радзубанди кодтон æ хеуæнтти хæццæ дæр, æма ймæ, уони хинцгæй, хуæрз гæзæмæ æнхæрсæнтæ бахастон.
Габей-фурти сфæлдистади туххæн æ сабийбонти хуæздæр æрдхуæрдтæ, хæстæгдæрмæ ’й ке фæрци базудтонцæ поэзиуарзгутæ – уони хæццæ нæ цæстингас æнхузæн кæми рауадæй, уоци бунæттæ рахсастон, кæд, æма литературæмæ барæ дарæг дууæ хецæн адæймаги еци-еу авторбæл æнгæс ку гъуди кæнонцæ, уоми аййеппæй неци ес, е уæлдай æвдесæн дæр ма униау æй сæ хатдзæгти рæстдзийнадæн, уæддæр. Цæмæдессаг æма аййев нæ ’й, загъд ка ’рцудæй, уой дуккаг хатт фæлхатун.
Поэти зæнхон цард æма æрвон скурдиади тæлæнтæн, хецæнæй сæ ку райсай æма равзарæй, уæд ирддæр, бæрæгдæрæй разиндзæнæй сæ бастдзийнадæ дæр. Æма, кæд, зæнхон адæймаги æууæлтæ – æ цардиуагæ, æ зæрдихатт, æ рæстдзийнадæ, æ уоди кæдзос, хæлар уæдта уæззау зунд е сфæлдистадæбæл æнæ фæззингæ н’ адтæнцæ, уæддæр, иннердæмæ ба – æ æрттæ цæгъдæг, уолæнтæгай сæххæтгæнæг скурдиадæ дзæвгарæ арфдæр фæд ниууагъта поэтæн æхе цардбæл. Е – еухузи гъуди, традицион критикæ æнцондæрæй ке лæдæрун кæнуй, уæхæн. Иннæ ба – сфæлдистадон архайæгæн æ хумæтæг зæнхонуг адæймаги минеугутæ дæр лæвæрд фæуунцæ е скурдиади хæццæ еумæ, æ бауæри æй сæ рантæсæн дæр, æма æмархайд кæнунцæ. Нæ бон зæгъун æй уотæ дæр: лæги минеугутæ фæуунцæ е скурдиади аккаг. Ауæхæн цæстингас кæд зæрдæмæдзæугæдæр æй, уæддæр лæдæрунмæ ба – зиндæр. Поэт куд тухгиндæр уа, уотæ имæ аци гъуди фулдæр хауй, хæстæгдæр æй, – фæлмастдæрæн ба, ахиддæр æ адæймагон хецæн æууæлтæй æнтæсунцæ æ уадзевдзитæ дæр. Æртиккаг гъуди ба æй уæхæн: ес син дууердæмæ бастдзийнадæ, кæрæдземæ дарунцæ æнхузæн барæ.
Гурусхагбæл гурусхæ кæнгæ ’й, бундоронбæл ба æууæндун æма лæмбунæг дзубанди æркæнун гъæуй. Кæнгæ æпбæлдтитæ, бæрзонд эпитеттæй «гъолти гъазунмæ» нæ гъавун. Цæбæл дзорун, е ахсгиаг гъуддаг æй нур дæр æма никки ахсгиагдæр униау æй исонбони.
Зæгъун æй, æнæ фæстæмæ фæккæсгæй æма федарæй: мухури ку рацæуонцæ Юрикки уадзевдзитæ, уæ къохти уодзæнæй дессаги киунугæ. Цидæриддæр финст æрцудæй нури уалдæнгæ нæ алæмæти гъæздуг дигорон литератури, уонæй мæмæ Габей-фурти æмдзæвгитæй æнæнгъæлæгидæр æма цæмæдессагдæр нецима фæккастæй. Сауæнгæ дæр – уотæ, æнæнгъæлæгидæр æма цæмæдессагдæр, – аййевдæр æма сæ хуæздæр ку нæ хонун, кæд ма уомæ дæр æркæсун гъæуй, уæддæр. Ке зæгъун æй гъæуй, уонæй уæлдай ма берæ бæрæггæнæнтæ ес сфæлдистади æмвæзадæн аргъ кæнунмæ, фал рабарæ-бабарæ, еуей-инней нихмæ æвæрун ме ’хæсмæ нæ хауй. Не стур финсгутæй алке дæр æхе буна-ти ’й. Алкæмæ дæр си ес æхе сæрмагонд поэтикон минеугутæ ’ма лæгигъæдтæ, куд алли кæсæгæн дæр æхе уарзон æма аккаг поэт, уотæ. Адæ ’ма, дан, хузæ æвзарунмæ лимæнтæ нæййес.
Æ поэзий бæрзæндæмæ гæсгæ, Габети Юриккæн гъæуама раги адтайдæ нæ классикти рæнгъи æхе зингæ бунат. Аци цубур рафæлгæсти, Юрикки берæвæрсугон сфæлдистадæбæл зин рахъæртæн æй. Цæмæй нæ къохти ести гарау хатдзæг искæнун бафтуйа, уой туххæй ба нæ уæддæр еу цалдæр æмдзæвги гъæуй хецæнæй равзарун, уонæнти ба хъæбæр листæг æркæсун сæ алли гъудиадæ, рæнгъæ, дзурдбаст, дзурд, дзурдиздæх æма, сауæнгæ, дамугъамæ дæр. Ка нæма бакастæй Юрикки æмдзæвгитæ, е нæ зонуй, дзурдтæ хецæнæй æвзаргæ цæмæн æнцæ, – гъома, дзурд æма дзурд, – дзурд уотемæй дæр лæдæрд æй. Фал аци поэти дзурдтæ се ’нæнгъæлæги æмбасти рахезунцæ сæ хумæтæг, «аллибони» нисанеуæгæй, æнцæ æвæсмард фæззинд, кæцæйдæр идардæй, æнæзонгæ æрфитæй ист, æнзти фæлмæй ка нæбал зиннуй, еци рагон недзаманон дуйнеййæй, цума неандертайлæгти догтæй æрбайгъустæнцæ махмæ, кенæ ба – ка нæма рæстадæй, еци æрцæуйнаг дзамантæй, æрмæст ма нин, уой хæццæ ба, æвдесунцæ нæ царди нуриккон уавæр дæр, «æхсæдун» нин кæнунцæ æ «къузуртæ» уæдта амайун – æ «бугъзуртæ». Дуккагæй ба – Габети Юрикки сфæлдистади ес хъæбæр берæ нæуæг дзурдтæ, нури уæнгæ дигорон æвзаги ка некæдма адтæй, уæхæнттæ. Уони рантæсæн, сæ фæззинди рæуонæ сæрмагондæй æвзаруйнаг æй.
...Уæд ма си дамугъатæмæ ба хецæнгай цæмæн кæсун гъæуй? – зæгъгæ, гъай-гъайдæр, исæвзуруниау æй уæхæн фарста æма уобæл исдзуапп кæнун ба фæстæдæр бавзардзæнæн, æмдзæвгитæй ист, комкоммæ æрхаст дæнцитæй.
* * *
Тæккæ фиццагидæр бафепбайун гъæуй уой, æма, ка неке фæнзуй, е æхуæдæг дæр зин бафæнзæн æй. Габети Юрикки поэтикон «æрмдзæф» неке хæццæ ес исхæлæмулæгæнæн, – финсуй, лæг æ фуни дæр ке некæд фæууидтайдæ, байархайгæй дæр ке нецихузи æргъуди кодтайдæ, уæхæн æнахури дессаг уадзимистæ. Е сфæлдистадæ æй бунтон хехузон æма уникалон, неке поэзий «коми тулфи» фæд ибæл ес æрæстæфæн, – æй, арвæй дор не ’рхаудзæнæй игон будурмæ, уой хузæн бæрæг æма «еунæг».
Æвæдзи, нæ иннæ устур финсгути сфæлдистадæй игъауги, е ’мдзæвгитæ дессагдæр æнцæ се ’нахури гъудитæ ’ма нивесийнитæ, сæ, сосæгдзийнæдтæй идзаг, рантæсæнæй, сæ хуæрзцубур формитæй, се ’нæзонгæ дзурдтæ ’ма дзурдбæститæй, сæ «æмирдзийнадæй», сæ азæлдæй æма ма берæ æндæр цæмæйдæрти. Уæхæн хецæнхуз сфæлдистадæ ба киунугæкæсæги сагъæси диапазон урухдæр кæнуй, меддуйне ба – гъæздугдæр. Юрикки æмдзæвгитæй бал еуемæ, рæнгъæгай æй равзаргæй, æркæсæн, цума ’ймæ уæлдæр ранимад минеугутæ куд хаунцæ...
Нуртæккæ фæрсæрдигæй ци берæ, уæдта арæхдæр ба – нæгъæугæ информаци кæлуй адæймагбæл, уой гулфæнти ранигъулдæй, æ «хъур» си байдзаг æй æма ’й æгасæй æ хурфи ку дара, уæд фæтътъæп уодзæй. Уомæ гæсгæ ’й фæгъгъæуй фæууæгъдæдæр ун, цидæртæ си æндæмæ ракалун. Æноси, кенæ æности размæ ба, æвæдзи, адæймаги ихæстæ дæр, æ фæрæзнитæ дæр бæрæгдæр æма лæдæрддæр адтæнцæ: ци ’й фæндуй царди уæдта ин изолдæр куд архайгæ ’й, уой зудта. Берæ дзорун си нæ гъудæй, гъуддаг кæнунмæ рæстæгбæл ауæрдгæ адтæй. Цубурæй загъд æрцæуидæ гъуди, ’ма уотемæй тухуастдæр уæдта фæлгонцгундæр рауаидæ. Аци принцип поэзий ба, царди куд, уомæй дæр хуæздæр федауй:
– Мæгур уæнтæ –
Бæлди ’мбарзт.
«Уæнтæ», æвæдзи – уонтæ, иуонтæ, иуæнгтæ. Мæгур уæнтæ – куствæллад, ристæйдзаг иуæнгтæ. Фиццаг рæнгъи ес æдеугурæй цуппар иуонги. «Бæлди ’мбарзт»-и ба – æртæ иуонги, – цубурдæрæй зæгъæн ин нæййес. Адæймаг цæмæ бæллуй, уой исæнхæст кæнун æ арми не ’фтуйуй, æгондæй æ медæгæ байзайуй.
– Æ курæнттæ –
Сæлди ’ндзарст.
Æ «курæнтти» дон ниййех æй, æндзаруй донкæлæн бæлæгъти цори, гъезæмарæ кæнуй, цæмæй пернæ æрзела æма æ «кунауæггаг нартихуар баинса», фал ин си неци уайуй:
– Гур-гæв судæй,
Æрмарт æнцæ.
Ургæфтудæй –
Цæлмартæнтæ.
Аци рауæн и «мæнгарддæр» дзурдтæ райдæдтонцæ сæ куст: «Гур-гæв судæй» ци æй, уобæл берæ фæссагъæс кодтон, æма, кæд, фиццаг дзурди æдеугурæй æхсæз дамугъай ес, уæддæр архайд дæр æвдесуй, æнкъарæнтæй дæр æнхæст æй: гур – гурæ, гæв – гæв-гæв кæнуй. «Судæй»-æн ба ес дууæхузи балæдæрæн: басудæй фур уазалæй, уæдта – судæй мæлуй, гъома, хъæбæр исæстонг æй, фал, æвæдзи, тæккæ растдæр ба – сæ дууæ дæр еумæ! Поэзий еци æнтæст æй, цъеусор уæларви æ думæгæй æрахæссуни хузæн. Куд уинæн, уотемæй дууæ цубур дзурдемæн ес цалдæрхузи балæдæрæн, хецæнтæй сæ райсгæй дæр, се ’мбастæн дæр. Цæйбæрцæ хъаурæ ес аци дзурдбасти, уой ба сæри хъанзмæ багъаруни разæй бауæр æхебæл æнкъаруй, æма ниндзуг уй, раст цума йбæл зуймон цъемоси уазал дон басæххæт киндæ ’й, уоййау. Гъудий разæй æнкъарæн ци рæнгъитæй багъара адæймагмæ, уæхæн æмдзæвгитæ берæ ес Габети Юрикмæ. Е сфæлдистади еци æууæл, æвæдзи, æй тæккæ ахсгиагдæр æма нин хатдзæг искæнуни барæ дæттуй, Юрик поэзий æгæрон хæзнадони тæккæ арфдæр римæхсæнтæмæ дæгъæл ке ’ссердта, уотемæй, сæ фарнæй фæххайгин уогæй, æхе сæрмагонд «аййевадон дуйне» ке исаразта. Нæ иннæ курхон дзурди мугкаг итаугути æмрæнгъи, Габети Юрик къæпхæн уæлйаудæр, зин исхъæртæн бæрзæндæмæ есуй дигорон литературæ.
Æмдзæвги дуиуонгон дзурд гурæ, поэт æййевуй гур-æй, еу иуонг (еу дамугъа æ) си гæлст æрцудæй, æма уой фæрци ба рæнгъæ фæццубурдæр æй, фелвæстдæр, фæййитингдæр æй, æ медесæй ба неци рахаудтæй, фал ма кæсæги, уæлæнхасæн, сагъæс кæнун дæр кæнуй и «къодагонд» дзурд æхебæл, æ рантæсти мугкагбæл. Гъудибæл бафтаун ба, æнæмæнгæ, хауй поэзий домæнтæн сæ раззагдæртæй еуемæ. Изолдæр цæуæн:
– Гур-гæв судæй, –
Æрмарт æнцæ.
Нури уæнгæ æнæзонгæ, цубур дзурд «æрмарт» дæр æй автори исфæлдист берæ нæуæг дзурдтæй еу. Æвæдзи, цæуй «арм» æма «арт»-æй. Лæг ку «басуйуй», уæд æ армитъæпæнтæ кæрæдзебæл цурд-цурдæй сæрфунмæ фæййагайуй ’ма си тог рацæуй, æ къохтæ рагъар унцæ. «Ургæфтудæй – цæлмартæнтæ» лæдæрд æй, гъома, фур тухгустæй ниуургæфтуд æй, ниццæлмартæнтæ ’й, никъкъæдзæ, никъкъолæ ’й, гъæуй æй æнхус, уомæ гæсгæ, поэт зæгъуй идарддæр:
– Къол-мæгури –
Адæн-хъау.
Ами дæр бабæй ес дууæ кунæггонд дзурди: къол – къолæ, хъау – хъаурæ (кенæ – хъауæ, ауæ), æма си и «уæлдай» дамугъатæ гъæугæ дæр нæ кæнунцæ, – уæд и æмдзæвги «зæрдихатт», «гурисконд», хегъæдондзийнадæ ихæлгæ кæнунцæ. Юрик – Юрик нæ уайдæ, æ алли дамугъайæн дæр тæккæ аккагдæр бунат ку нæ еридæ, уæдта ин æ нисанæй кæронмæ ку нæ пайда кæнидæ. Уæлдæр ке бафепбайдтан, дамугъайæн ба еунæгæй цæй хъаурæ ес, зæгъгæ, уотæ еске нæфал мæхуæдæг дæр рагъуди кодтайнæ. Фал мин Юрикки æмдзæвгитæ мæ цæститæ райгон кодтонцæ æма ми æруагæс кæнун байдæдтонцæ, фиццаг æркасти, уæн кæмæн нæййес, уотемæй ба, мах нимад нæ нимайгæй, уæддæр æрдзи медæгæ ка ’й, уæхæн парадокстæ; еу дамугъайæн æхеми нæ, фал ма, сауæнгæ, æ рагæлсти, æ нæуни дæр цидæр хъаурæ æма нисанеуæг æвæрд ес: иннети, æ хæццæ дзурди ка адтæй, уони нæбал фæхъхъор кæнуй æма сæ «куст» ирддæрæй разиннуй. Раст, цума, командæй лæмæгъ футболист нæ рандæ кæндзæнæ, уой хузæн.
Ци æмдзæвгæмæ кæсæн, уоми уæхæн дæнцитæ хъæртунцæ: гур, гæв, къох, хъау, сæт, дес-æн сæ кæрæнттæ æндæгонд ке ’рцудæнцæ, уой фæрци сæ медес фæййиндтугдæр æй, фендондæр æнцæ и дзурдтæ, фæлмæн къинсæ нæ ниннæмдзæнæ, уæдта ин, гахи гумбулбæл æй æрбатохгæй, æ уæлдай цъопп не стондзæнæ, уоййау. Къере уотемæй рауайуй рæсугъддæр, тæнцъарæдæр æма хуæрзадæдæр.
Æмдзæвги иннæ гъудиади кæд цуппар дзурди ес, уæддæр æ уæзæ ба иннетæй минкъийдæр нæ ’й. Æ арф философи æма æнкъарæнти фæрци æй банимайун æнгъезуй поэтикон медесгун рæнгъарæзти аккаг дæнцæбæл:
– Дзол сæ хъури –
Кадæнгау.
Ухери хъйамæт гæнгæй, фæллонгун адæймагæн къæбæр исамал кæнун, аргъауи хузæн, бæллеццаг æма зин адтæй. Ку бафтуидæ æ арми, уæдта е ба уидæ æнæнгъæлæги устур цау, æ царди «историон усмæ» æма æ хъури рандæуидæ «кадæнгау», зæрдæ рохсгæнæн æхцæуæндзийнади хæццæ. Æрмæст, куд гъудæй, уотæ арæх не ’скæнидæ уæхæн нивгун бон:
– Ескæд гæззуй –
Тæнæн – къæнст!
Еу-ефстагмæ фæццæуидæ «гæззуй (дæндаги) къæнст», цæмæй мæгур косæг лæги тæнтæ бунтондæр ма бахауонцæ æма судæй ма ниммæла.
– Фестæг пъæззуй –
Æнæнтæст.
Аци гъудиади бæрæг æй мæгури бон, – æнæнеци, фестæг лæгæн пъæззуй цæугæ рауайуй æма ин неци æнтæсуй.
– Цъæмæн-цъосæн –
Сæт-ивулд.
«Цъос», «цъосæн» ци бæрæг кæнуй, уой нæ равзурстон, кæд еститæ æримисæн ес хе зæрдтæй, уæддæр, «цъæмæн» ба, æвæццæгæн, æй цубургонд «цъæмæнгæс»-и формæ, «сæт» – «сæтæ». Ами ма ес еу цæмæдессаг фæззелæн. Кæд и фæстаг дзурд зæрдæмæдзæугæ нæ ’й, уæддæр адæни царди æмбæлуй, æма ’й Юрик «къодагондæй» ке испайда кодта, уой фæрци и дзурди «æнадæдзийнадæ» дæр фæккунæгдæр æй: «сæт» – æма фæцæй уайтæккæ дæр. Еци листæг ’здæхæнтæ сфæлдистадон лæги ацъагъуæбæл, еугуремæ зиннæг сорæттæй, фулдæр дзорæг æнцæ. Хумæтæг дзурдтæй аци гъудиадæ рафинсæн ес: «Мæгури дæр цъæмæнгæс дзол хуæргæ ку фæууина, уæд æ фур хицæй æ билидæнттæ æруайунцæ». Æгæр листæг имæ уой туххæй æркастæн, æма мæ фæндуй бафепбайун, – цубур гъудиæдти дæр Юрикмæ цæхæн цæстæбæлуайгæ, фæлгонцгин нивæсийнитæ фæззиннуй. Поэтæн е скурдиади фæрци æнтæсуй баеу кæнун аййев нивæфтудтæ æма арф гъудитæ арæнæлвæст, хуæрзамад фæлгæтти медæгæ. Æ еци æууæлæн дæр ин æмбал зин иссерæн æй нæ литератури.
– Æнæ ’мпъозæн –
Сæ дивул.
Гъудиадæ, цифæнди лæдæрд кæд æй, – се скъуд дивилтæн ма сæмæ æмпъозæнти фагæ хъумац дæр нæййес, – уæддæр, автор си базургин уадзæндзурд ке испайда кодта, уой фæрци фæцæй ахедæггундæр. Æрмæст бабæй ами дæр поэт еци адæмон загъдмæ бауагъта æхе тог: дзурд «дивил» – «дивул»-æй раййивта ’ма бунтон æндæрхузи хуарæнтæй хурст æрцудæй. «Дивил» æнæуой дæр ци æй, уой æй, фал ма си «дивул» ку зæгъай, уæдта ’й фæхъхъæбæрдæр кæндзæнæ, ’ма ин е ба æфхуæрæни хузи уайуй, – ци «дивил» æй, уомæй, цума, никкидæр «фæддивилдæр» уй. Уæлæнгай æркасти, рагъуди гæнæн ес, поэт æй рифмæ фæаййевдæр кæнуни туххæй раййивта, зæгъгæ: «сæтивулд – сæ дивул», – фал е мæнгæдтæ ’й. Поэт æй раййивта интуитивон хузи, æвзаг æ уодигъæдæй арф ке æнкъаруй, уой фæрци, рауадæй ин æхегъæди, куддæр æнæргъудити æма йбæл исфедудта. Уотæ дæр мæмæ кæсуй, цума аци æмдзæвги, рæнгъити астæу, ку сæ финста, уæд цæстникъулди бæрцæ рæстæг дæр н’ адтæй, исуолæфти фагæ уæлдæф дæр, – уотæ æмбаст æма еудадзуг æнцæ. Раст и æмдзæвгæ, цума, кæмидæр фарсбæл цæттæ финст адтæй ’ма ин Юрик æ хузæ исиста, æма нин æй нæ рази хузистæй райвардта.
– Незтæ къæс-суй,
Тæнхъарæй.
Магъа, «къæс-суй» ци уа? Æмдзæвги контекстмæ гæсгæ, уæдта мурти азæлдмæ гæсгæ ’й бангъæлæн ес мæнæ атæ дæр: незтæ къæси (кенæ – къæссай дзаг) исуй фур лæмæгъæй, фур æнæхъаурæй.
– Не стæг кæсуй
Нæ царæй.
Дес: тæккæ зин
Нæ зар æй.
Поэт кæд архайæн дзурд «кæсуй» зæгъуй, уæддæр си змæлд нæййес, фал æррæстæ хузæй æвдесуй уавæр: фур фудхузæй фæрскъитæ зиннунцæ. Иннæ гъудиадæй – «Дес: тæккæ зин нæ зар æй» – æмдзæвгæн динамикæ равардта.
Ами дæр бæрæг æй, авторæн, дигорон адæмон царди ци бæрцуатгин зæгъдтитæ ес, етæ адæгон нæ ’нцæ. Фиццаг гъудиадæ æй «кæдзосæй ист» дигорон æвзаги хæзнадонæй. Цæстæ æрдарун гъæуй, поэтмæ ци ассоциацитæ фæззиннун кодта еци «федар фразæ», ци æнкъарæнтæ исæвзурун кодта æ зæрди уæдта уони цихузи форми загъта. Алцидæр лæдæрд æй, уæддæр бабæй æртиккаг рæнгъи фæззиндтæй дууæ «къуæрддумæг» дзурди: дес æма зин. Кæсгæ æнцæ, куд дессаг æма зиндæр. Фал ци зæрдæбæл æмбæлагæ, ци берæ æнкъарæнтæ ес, поэт æй куд исаразта, уотемæй аци гъудиади!
Юрик æвдиста цардæн куд е ’ргон, уотæ æ аууон фарс дæр. Æ кæцидæр æмдзæвгитæ адæймаги меддуйне раст, цума, усхъунмæ исхатунцæ:
– Арти скъæфæн
Сог, – нæ цард.
Карди цæфæн
Тог – ’нæгъард.
Ци фау зæгъæн?
Дзæнæт-дог!
Цикъау нæ гъæн
Æнæ тог.
Хуцау – æ дæсни, – ци зæгъуйнаг æй ами поэт. Берæхузти ин ес балæдæрæн. Бавзарæн арæхсгайти: сæ еу – адæймаг дуйней ’змæлди туфулмæ гæлст æрцудæй, артмæ сог багæлдзæгау, арти скъæфæнау ферттевуй уæлдæфи æ цард æма «басодзуй». Карди цæфæй дæр си тог нæ рагъардзæнæй... Ами ес дæлгонмæ хатт гъуди: поэт пайда кæнуй æм-дзæвгæ финсунади мадзал – гиперболæй, комкоммæ лæдæрун æй нæ гъæуй. Æвæццæгæн, уотæ зæгъунмæ гъавуй, æма уодгоймаги «цæфсгæ» цард уойбæрцæбæл итинг æма цубур æй, ’ма си карни «цæфтæй тог рагъара», уомæн дæр рæстæг нæ «рафагæ» уй.
Ци фау зæгъæн?
Дзæнæт-дог.
Уæддæр уйнадæ уарзун гъæуй, «дзæнæтау» æй адæймаги догæ, æ гъæнæй тог нæ кæлуй, арти содзгæй дæр имæ рист нæ гъаруй, уотæ хъазар æй цард. Цума еу фуди иннæ уæзгæдæр фуд фæббунæй кæнуй, æма еци «маневри» фæрци æмдзæвги фудæн æ фæд æрбайсæфуй. Аци рæнгъитæ гузавæ ’ма æрхунбæл не ’фтаунцæ, зæрдмæгур нæ кæнунцæ, фал, цæмæдæргæсгæ, сæ медæгæ хæссунцæ нифси римæхст рохс. Кæд æй æмдзæвги иннæ минеугутæ æндæр сагъæстæбæл фæккæнунцæ?!
Æмдзæвгæн эстетикон «адæ» дæттуй, автори гъæздуг дзурдуатæй еу – дзæнæт-дог, ’ма ’й гъæуй хецæнæй равзарун. Кæцæй цæуй, е бæрæг æй, фал æй, цæветтонгæ, ацихузи ба Юриккæй фæстæмæ неке загътайдæ, уомæн æма е хауй уой координатон системæмæ, уой будурмæ, уой стильмæ, – æндæр ескæбæл не сфедудтайдæ. Дзæнæт-догæ зæгъун ма ескæмæнти дæр бантæстайдæ, æма уоми уоййасæбæл устур нæуæгдзийнадæй неци адтайдæ: адæймаги дзæнæтон догæ уæзданæй цæуй, – уомæ æнгæс ба – æ гъуди.
Фал си поэт еунæг дамугъа рандæ кодта æма и вазуггин дзурд æхе бунтон æндæрхузонæй равдиста, æ нисанеуæг дæр раййивта. Ка банифс кæндзæнæй, зæгъгæ, аци «арæзт дзурд» дигорон æвзаги не ’сфедаудзæнæй, уæдта ка зæгъдзæнæй, æма ’й уæхæнттæ нæ гъæздуг кæнунцæ, кенæ ин æ аууон гæнæнтæн дæнцæн не ’сбæздзæнæнцæ?! «Дзæнæт-дог» – зæгъгæ, æ азæлд дæр «дæнгги» хузæн æй, фат топпи цъухæй нæ фæййервæздзæнæй æхсти фæсте, кенæ, дæ армæй ести не ’ркъæцц кæндзæнæ, æма, æвæццæгæн, е дæр æвдесуй, уæлиуон цард адгин ке ’й, фал цæсти фæнникъулди хузæн уайтæккæ дæр ке фæууй. Поэт нин лæдæрун кæнуй, рæстæг дзæгъæли цъæхуæл кæнун ке нæ гъæуй, уой е ’мдзæвги алли исуолæфæнæй æма науæрæй дæр.
Уотемæй, уадзевдзий нисани, æверхъау æма бауæр уазалгæнæн æнкъарæнти фæрци, уæддæр æвæрд ес, цардæн аргъ кæнуни рæстмæарæзт, позитивон гъуди.
Ес ма мæмæ, аци æмдзæвгæ куд лæдæрун, уомæн æндæр верситæ дæр, æма, бабæй, е ба уобæл дзорæг æй, ’ма поэти берæвæрсугон, «мæрзæздухт» уадзевдзитæ киунугæкæсæги сæхемæ кæсун кæнунцæ хецæнхузи цæстингастæй, сæхе æвзарун кæнунцæ аллирдиги æма аллихузти.
Ке зæгъун æй гъæуй, литературæ уарзæгæн е æнцондзийнадæ нæ дæттуй, æма ин уотæ æхцæуæн дæр нæ униау æй. Фал æвзаруни усми æ сæри фæззиннунцæ цидæр нæуæг гъудитæ, æ цæститæ райгон унцæ нæуæг еститæ фæййинунмæ.
Ци иннæ верситæй загътон, уони нæбал дзорун, – ке æрхастон, уой дæр æрмæстдæр дæнцæн, – Габей-фурти поэзи сосæгдзийнæдтæй идзаг ке æй, уой бавдесунæн. Уой поэзий римæхст къумти сгарун ку байдайа лæг, уæд æ сæр исдзæгъæлтæ уодзæнæй, – уой уоди цитæ цæуй, уонæбæл фæх-хуæст нæййес. Поэзи æма поэтбæл финсун æнцон некæд æй, фал мин си аци хаттæй зиндæр ба некæд адтæй. Е ’мдзæвгитæ, издий къæрттитау, зæрди ауиндзæнтæбæл æруæзунцæ. Фал æй ка лæдæра, кæмæн тайонцæ, е ба си æхецæн, хуасийни хузæн, пайдай бауæргъæдтæ райсуй, æхседуй æма федардæр кæнуй сæ фæрци:
– Ервæзт ниуæрттæбæл
Фæд-æхст;
Е ’рмæст дзиуæрттæбæл –
Фæдзæхст.
Аци цуппаррæнгъон, æвæдзи, Юрик ниффинста æхебæл. Цуппар рæнгъеми æвдист æрцудæй лæги цард æма æ хъисмæти дзæвгарæ хай. Æрмæст, объективон æма æнæдузæрдугкаг хатдзæг искæнун зин æй, уомæн, æма дзурд фæд-æхст-æн дæр цалдæрхузи балæдæрæн ес, æма си и алли вариант дæр æ фæсте æндæр варианттæ расайуй, уонæй бабæй алкедæр уæд еумæйаг гъуди æййевгæ кæнуй. Еци еунæг дзурди фалæнбулай æнгъезуй æнæгъæнæ дискусси исаразун дæр. «Ниуæрттæ» бæргæ фæййервазтæнцæ, фал сæбæл «фæд» ба байзадæй, æма уой дæр фехсун, нинтъохун гъæуй; кенæ: ниуæрттæ исæскъудæнцæ æма сæ ницъцъиллинггæй бауæрбæл фæд фæууагътонцæ (ниццавтонцæ, «фехстонцæ»); кенæ: «ервæзт ниуæрттæбæл æхсти фæд» байзадæй... æма уотæ идарддæр. Æ «ервæзт ниуæрттæбæл фæд-æхст» кæмæн æрцудæй, уомæн ма еунæг хуасæ байзадæй: «дзиуæрттæбæл бæфæдзæхсун».
Юрикки поэзи цæмæй конд æй, цæхæн аразæн æрмæгæй æма дæсниадæй, уобæл мин хуæрзцубурæй дзуап дæтгæ ку рауаидæ, уæд зæгъинæ: æздухт дзурдтæй æма дзурдæздухтитæй. Дигорон æвзаги парахат дзурдуат никки парахатдæр кæмæй фæккодта, еци нæуæг æримист, æргъудигонд, конд, æздухт дзурдтæ, хецæнæй, æмдзæвгити «æндæдуар» райсгæй дæр, цæмæдессаг æнцæ, фал ма сæ ку исеумитæ кæнуй, уæдта «дзурдæздухтитæй» æ уадзимистæ се ’цæг хузæ искалунцæ, ’ма ин «цади сæри» хузæн «æрдзæф кæнун» райдайунцæ. Аци усмæй испайдагæнгæй, бафепбайун аййепп ма уæд, уæдта зундамонуни хузи дæр ма рауайæд: наукон косгутæн, литературæ æртасгутæн æма финсгутæн берæ æвзаруйнаг темитæ ниууагъта Габети Юрикки поэзи. Дæнцæн: е ’гас нæуæг дзурдтæ дæр ин исесун гъæуй æмдзæвгитæй æма сæмæ лæмбунæгæй æркæсун, наукон уацгъуди сæбæл ниффинсун; æ дзурдбæститæ дæр æнцæ сæрмагонд æрдзубандий агкаг, уомæн, æма æвдесунцæ дессаг хузтæ, нивесийнитæ, сорæттæ уæдта сæ медæгæ хæссунцæ берæ информаци; æ æмдзæвги арæзт æма зæлунадæ æнцæ техникон æгъдауи, ритмикæ æнкъаруни æма рифмитæ æвзаруни уæлдæр дæсниадæ; æ уадзимисти арф римæхст гъуди раргон кæнун, æ, кæронмæ загъд кæми не ’рцæуй медес, æмдзæвги æма кæсæги пайдайæн, уони рартасун, уони æрдзæ базонун. Ахурадон косгутæ си сæхуæдтæ хуæздæр иссердзæнæнцæ, цæмæ ма се ’ргон рахатун, цæбæл ма æрдзубанди кæнун æнгъезуй, уæхæн темитæ.
Уæлдæр ке кой искодтан, æ зæгъуйнæгтæ, кæронмæ загъд, цума, кæми не ’рцæунцæ, уонæми ес сосæг зæрдæ римæхст, етæ, цидæр дессагхузи, эмоцитæй ба фæуунцæ хуæрзидзаг. Раст, куройни дæнтти ауазнæ ку фегон уй, æма, урдугмæ расæххæтт гæнгæй, пернæ не ’рзелуй, уоййау райвулунцæ адæймагбæл ’ма ин ’змæлун кæнунцæ æ еугур гурахст дæр. Сæ лæмбунæг аргъаун уотæ æнцон ке нæй, е дæр поэти хъаурæбæл дзорæг æй. Райсæн, æхуæдæг скурдиадæ куд уинуй ’ма æнгъæлуй, уой æвдесæг æмдзæвгæ:
Æрдзæй æ хъаппи æвæрд æй, –
Бæрцæй сайтæнттæн «лæдæрд» æй.
Нæдæр – алхимикти цъæх-сæг, –
Колби фæрстæбæл рæдæхсæг.
Нæдæр – цитæмæ фазæбурд,
Нæ – урзæсгар, нæ – цæстагурд,
Дæрццæги нитътъанг, арв – фæтæн,
Евæн – базури фæххæтæн,
Æрдзæн, не схъæртгæй æ дзебæл,
Æ къæртт ферветгæй, æхебæл.
Зунди бæрзæндæ, фæнди – бун, –
Уомæ неци схъæртдзæй æппун.
* * *
Ниййерæгмæ ка цæхæн цæстæй кæсуй, уæхæн адæймаг æй æхуæдæг, – айдагъ уомæй дæр бæрæг æй. Фал арæх поэти гъудикæнунадæ фæстегæй – размæ цæуй: мади уарзт бæдолæмæ куд æвдесуй, уобæл куд æнæкæрон берæ æууæндуй, уомæй зиннуй æхе зæрдирахаст дæр ниййерæгмæ:
– Дæ хъор фунти –
Дæгъæл-узт дæ.
Дæ хор тунти –
Дæ фæлустæ.
Исуæд мадæн
Цæст-тавд æма
Изæдбадæн
Дæ авдæнæ.
Бауæррæвдауæг æма «зæрдæтайунгæнæг» æнцæ аци рæнгъитæ: цæйбæрцæ гъар ес «цæсттавд»-и, цæйбæрцæ уæларвон сугъдæгдзийнадæ ес «изæдбадæн»-и. Поэти цæститæбæл уайунцæ, сувæллони авдæни сæргъи гъæуайгæнæг изæдтæ куд бабадтæнцæ, æма мадæн æ цæститæ тавуй бæдоли æдас уавæр. Зæнæг – цæсти рохс æй, – зæгъуй зундгин адæмон æмбесонд.
Кæмæй райгурдæй, уоци ниййерæг ка уарзуй, е, – кæми райгурдæй, уоци зæнхæ, бæстихай дæр уойбæрцæбæл уарзуй. Юрик адтæй æууæнкгин лæг, ка некæд неке рауæйæ кæндзæнæй, уæхæн. Е ’рдхуæрдтæй ин арæх фегъосинæ, æцæг рыцæри хузæн лæхъуæн адтæй, зæгъгæ, багъæуаги, дан, æмбали сæрбæл, кенæ рæстдзийнади сæрбæлтау, æнæ фæстæмæ фæккæсгæй, æ цард дæр равардтайдæ. Е устур уоди хецау хуннуй, уæхæн лæг æ Райгурæн зæнхæ дæр, æ Фидибæстæ дæр некæд нецæбæл баййевдзæнæй, естæмæй си арази ку нæ уа, уæддæр. Лæг ке фæууарзуй, уомæй ин æмбæлуй боз нæ ун дæр, – ци си хезуй, куд ин æнгъæл æй, уотæ ку нæ разиннуй, уæд, æндæра ин ка неке æй, уомæй гъаст кæнунмæ ба ’й евдæлгæ дæр нæ фæккæнуй.
Уæхæн курхон загъд ес, æма, зæгъгæ, дæ бон уавæр раййевун ку нæ уа, уæд уæддæр дæхемæ æ хæццæ (гъома – уавæри хæццæ) исарази уни хъаурæ иссерæ. Фал Габети Юрик, æвæдзи, уæхæн н’ адтæй. Цардæй ци хизта, æма æцæгдзийнадæй куд æй, етæ æгæр идард лæудтæнцæ кæрæдземæ, æгæр арф сæрисæфæн ком адтæй сæ астæу: Юрикки бон нæ бацæй уоци «скъуди» сæрти бахезун, æ бæллецти ци «уодибæстæ» уидта, уордæмæ. Фæндон æма æцæгдзийнадæ куд изолдæр уонцæ сæ кæрæдземæ, уотæ ба зиндæр ниффæразæн исуй, хуæздæрмæ ка бæллуй, рæстдзийнадæ æ уйнади нисанеуæг кæмæн æй, еци адæймагæн, е ’нæбондзийнадæ. Уæддæр Юрик, асæги цардæй бæлгæ цардмæ поэзийæй хед аразта, цума уотæ фæдзахста фæдонтæн: аци хедбæл цотæ æма равзурдзинайтæ царциати рæсугъд, æнаййепп царди, хæран æма маст кæми нæййес, адæн æрмæстдæр уарзгæ кæми кæнонцæ сæ кæрæдзей, рист æма зиндзийнадæ кæми не ’взаронцæ. Фал, æвæдзи, е фуни хузæн æй. Цард цард æй, æма си алцидæр фæууй. Еци æгъатир æцæгдзийнади хæццæ Юрикки кæдзос уод не ’сфедудта.
Адæймаг арæх æ нурæй боз нæ фæууй, хуарз ин ку уа, уæддæр хуæздæрмæ æнгъæлдзау æй. Евгъуд æноси цардарæзти дæр поэт уидта цидæр гъæнтæ. Æркæсæн, бæсти уавæр кæми равдиста еунæг æлвæст строфайæй:
– Бæсти ба ци?
(Нурти дог!) –
Цæсти бацъиртт
Муртги тог.
Аци рæнгъитæ уацаргæнæг æнцæ, сæ бакæсæги сæри асдзæгъдæн кæндзæнцæ, дзордзæнæй сæ æ меднимæри. Фал, цæмæ гæсгæ, уой нæма лæдæрдзæнæй. Бавзарæн, цæхæн сосæг хъаппæ си æвæрд униау æй, уобæл радзорун. Бæндæн къумæлхийтæ ’ма æнгон тухт ку уа, æнцондæрæй хæссуни туххæй, уæд ин е ’цæг хузæ ’ма æ дæргъцæ нæ базондзæнæ, цалинмæ ’й райхалай, уæдмæ.
Нивæфтудтæй загъди устур хъаурæ ес, дзурдтæй конд хузæ берæ сагъæстæбæл бафтауй, алкедæр си агоруй ’ма еруй, æхе ци гъæуй, уой. Юриккæн дæр æ хуарæнтæ дзурдтæ ’нцæ, æма си кæнуй æрттевгæ хузтæ, рæстæг арвбæл уарун æма хори тунтæй Сослани æндурæ куд æркъæлæт ласа, уотæ аййев æма бæрæг æнцæ нæ поэтæн дæр. Нур ба ихалæн æмдзæвги «къубулойнæ». Бæстæ ци уавæри æй, цитæ си цæуй? Мæлæти бæдæйнæг ба ку нæ ’й «нурти дог!» – фæрсуй æма æхецæн дзуапп кæнуй автор, идарддæр ба ’й гъудтагæй – дæнцæй федар кæнуй: «Цæсти бацъиртт / Муртги тог», – зæгъгæ, аци дзурдти алциæвдесæг медес байвардта, балæдæрун сæ æнгъезуй аллихузти. Цæститæбæл æваст рауайунцæ дууæ лæги, – устур минкъиййи цæсти муртги дон бацъиртт кодта, ’ма е æ цæстæбæл æ къохæй фæххуæстæй, «уау», зæгъгæ. Муртги тауæг ин æй расугъта. Хуарз ин ракæнунмæ ку гъава, уæдта, муртгæ пайда æй ’ма ин æй хуæрунмæ ратдзæнæй. Ци уинæн ами: архайгутæ, миуæ æма миуи фæстеуæг. Уæдта – рабарститæ: устур лæг – бæстæ, и минкъий лæг ба – хумæтæг цæрæг. Бæсти къохи æнцæ хъаурæ æма хæзнатæ, æрмæг – «муртгæ». Æ бон ин æй уой хуæрунмæ радтун, цæмæй ин пайда уа, фал ин æй æ цæсти бацъиртт кæнуй, е ба æ бунат зона, æма си, ци ’мбæлуй, уомæй фулдæр ма уина, – æ хъаурæ йбæл æвзаруй. Муртги дон – «тог» ке хонуй, е дæр айдагъ цæстæбæлуайгæ нивæ нæ ’й, фал ма си ес психологион фактор дæр: советон доги хузти сæйрагдæр сурх адтæй. Цуппаррæнгъон ма уотæ бæлæдæрæн дæр ес: дзоргæ – еуæрдæмæ, кæнгæ ба – иннердæмæ. Цæстфæлевæн æма кæнгæ миутæ! Мæгур лæги цæстити муртги тог æвгæд цæуй хуæрзеуæгау. Айдагъ ресгæ си нæ кæнуй, фал ма курмæ дæр. Хуарз æнгъæлæй фуд райсуй, фал æй уой уинуни барæ дæр нæййес, лæдæруни дæр æма æ бартæбæл исдзоруни. Бухсæд, æ цард бонвуддæргæнгæ ку цæуа, уæддæр æма боз уæд е ’гъиццаг уавæрæй, мæнгæ зæрдæвæрдтитæй. Аци æмдзæвги ци гъудитæ байвардта, е поэтæн æхе позици æй, – раст æй æви нæ, е ба æндæр фарста æй...
* * *
Нур кудуавæри æй дуйне æма си адæймаг куд архайуй, уой атемæй дæр уинæн, уой æвдесун уотæ æхсицгæ нæ гъæуй. Юрик, æвæдзи, æхуæдæг уинуй æма мах æргон дæр æздахуй, адæймагæн æхе æрдзон минеугутæ, æ «адæймагдзийнадæ» мулкитæ-гъæздугдзийнæдтæй ахсгиагдæрбæл нимад кæми адтæнцæ, кенæ ба – уодзæнцæ, уоци «аргъаути бæстæмæ». Поэт цæмæ бæлла, уой ба барæ-æнæбари дæр бæттуй рæстæги хæццæ, е гъæуама æнхæстгонд æрцæуа, исæцæг уа рæстæги медæгæ. Дуйней ’змæлдæй, «адæни гъæрæй» ин еппардгæнæн нæййес, – уæд фæндон синти дзæгъæли ’й.
Юрик сагъæс кæнуй не ’зиниккон цард æма не ’сонбони хъисмæтбæл. Æма, фæстæмæ ракæсун дæр размæ фæууинунæй берæ æнцондæр нæй: евгъуд дзаман нæмæ уотæ ирдæй нæбал фæззиннуй, федæни догæ ба – нæма. Алли доги дæр фæууй уæхæн усмитæ, – уодифарни хæзнатæбæл къæхтæй хатт кæми цæуй, фæл царди диалектикæбæл некема фæхъхъæбæрдæр æй æма исонбони еумæйаг уæвæрæн æнæ фæххуæздæр уæн нæййес. «Æнæуод» хæзнатæ, «пайдай бундорбæл» арæзт гъуддæгутæ, адæймагæн æхецæй хъазардæр кæми исунцæ, уоми цардарæзти астæуистæг гæлеритæ кæнуй. Мулкити сæйраг нисан ци æй, уой усхъунмæ ку хата æхсæнадæ, се ’цæг аргъ ци æй, уомæй сæ бæрзонддæр ку исеса, уæд адæни кæцидæр хаййæн еци хæзнати хъаурæ уæлæнхасон фæрæзнитæн сæ «нихти басадзуй», куд æгомуг, уазал хуæцæнгарзи циргъаг, æма ’й сæ кæрæдзей нихмæ ниййаразунцæ, ахæри бон æрхæстæгутæ кæнунмæ.
Еци усмæ цæмæй ма раста æцæгæй дæр, уой туххæн ба гъæуй, «виртуалон итигъдадæй» æцæг зæнхон цардмæ раздæхун, æцæг уодифарни хæзнатæ фæлдесæг адæймæгути фæрци. Цардмæ уæхæн хуæрзеугути мугкæгтæ алкæддæр хастонцæ ’ма сæ итудтонцæ разагъди финсгутæ, дигорон литератури ба уонæй сæ еу адтæй Габети Юрик.
Дæлдæр ци æмдзæвгæмæ кæсдзинан, уоми æдеугурæй ес аст хуæрзцубур рæнгъи, фал чиппи хузæн етæ хæссунцæ агъазиау информаци. Фиццаг æркасти ци уинæн, е, цума, поэт æ финсæн сеси еу æрханхæй æнцонтæй райаразуй цæстæбæлуайгæ фæлгонц:
Тæбар-тубур –
Æ зæриндаг,
Хæдзартугур –
Къæсæри ’ндаг.
Тæбар-тубур кæнунцæ – æ зæриндаг (æ уодихалæ - ?), хæдзари тугур æма къæсæри ’ндаг – зæнхæнкъуст цума æй, уоййау. Фал Юриккæн æ еци ацъагъуæ сæйрагдæр ке нæ ’й, уой æвдесæн ба æнцæ иннæ цуппар рæнгъи:
Æ мæлгъи зæл
Сау рунбæл.
Æ мæлги дæр
Зарунбæл.
Аци астрæнгъон æз лæдæрун дууæ хузи: еу – хæдзарæ (бийнонтæ) куд исæфуй, е; иннæ ба – адæймаг æ адзали размæ. Ка си хæстæгдæр æй æцæгдзийнадæмæ, уой зæгъун мæ бон нæ ‘й. Бæрæг бæлвурд си æй æрмæстдæр е, æма и дууæ лæдæруйнадеми дæр æвдист цæуй уавæр: хæдзари уавæр, кенæ ба – адæймаги уавæр. Фиццаги – хæдзари бундор низмæлуй, хори тунæ кæбæл тæбар-тубур кæнуй, еци тугур æма фæрстæ диз-диз кæнунцæ. Ци мæлгъæ си цардæй, е и бæллахæрцудбæл æрхунзæлтæ исуадзуй, æ къæсæри хæццæ сæ адзал ке æрцудæй, уæдта зарунбæл фæцæй: цæргæ ке кодта, цард хъазар æма адгин ке æй, уой туххæн ’ма ин фæстаг арфæ уоцихузи кæнуй.
Хумæтæги нæ кæнун аци дзубанди: кæд фулдæр финсгутæн уадзимисти сорæтти фæрци архайд бавдесун сæ сæйрагдæр ихæстæй еуемæ хауй, уæд Юриккæн ба сорæтти фæрци ахиддæр æвдист æрцæуй уавæр – зæнхи къорей, цардиуаги, гъуддаги, адæймаги... Уавæр бавдесун, æвæдзи, зиндæр æй æма си ирддæр курдиади цæхæр гъæуй, уомæн æма æрхайдтитæ уæлбилæ ’нцæ, уиндтугдæр, уавæртæ ба – медæгæй, римæхстдæр, «æфснайддæр». Цæрæг уодти уавæр бавдесунмæ ба ма гъæуй психологи дæр хуарз зонун. Еци хецæнхузи минеуæг, гъома, уавæр исбæрæг кæнуни дæсниадæ, дæр Юрикки поэзи кæнуй никки уникалондæр.
Юрик æ æрмдзæф не ’ййевуй, уарзондзийнадæбæл ци æмдзæвгитæ ниффинста, уонæми дæр: æнцæ æвваст испæртгæнæг, сахирд ферттевæг, зæрддзæфгæнæг æма арауæг, «бунти-бун сугъд гæнæг». Поэти зæрдихатт уæхæн адтæй: кæрзæргон æма хесугъдæгдзийнади фæстеугутæ – кенæ алцидæр, кенæ ба – неци; кæд уарзгæ, уæд – кæронмæ, æрмæстдæр – еуæрдæмæ, «уойæрдæмæ», фæстаг исуолæфти уæнгæ, алли æрдой бунæй дæр, кæд нæ, уæдта – нæ! Æрмæст, еци «нæ» цитæ расайуниау æй уæхæн цæхæрцæстæ, уæхæн тæнзæрдæ, фурæууæндагæ лæхъуæнæн, е ба æхемæ нимади дæр нæ ’й. Юрик цæттæ ’й æцæг уарзти сæрапбонд æ цард радтунмæ дæр:
Цума дæ кувди æстад кæрдтæн
Нæбал никкæндзæй ирд рæстæг...
(Дæндаг фæггиудти, – цъирд-æстæг),
Уæд дин мæ зæрдæ – фингæвæрдтæн.
Рафинсон æй хумæтæгдæр гъудиадæй: «Ескæд ма дин кувд гæнгæ ку рауайа, уæд дин мæ фæлмæн зæрдæ фингæбæл æвæрунмæ ратдзæнæн, цæмæй, дæндагæй ка фæггиудтæй, уонæн æстæг цъиргæ ма рауайа.
Кæд ма ескæми аууæл-зин, уæд
Е дæр де стонгбæл рафицæд.
Æма, де ’сгъæрзгæ, нафи-цæд,
Де ’стъæлфт тъæфилбæл фæууæлбил уæд.
Сæрдзæгъæлтæгæнæн фæлгонцтæ! Сауæнгæ, «нафæй» исервæзæг «гъæрзт», е «’стъæлфт тъæфилбæл фæууæлбил» æй. «Дæуæн ферттевгæ цæсти артæй», уодæй «гæпбæлтæ тæгæл-тахт» кæнунцæ. «Фал бон суолæфтæй æгæр тагъд / ’Ма æрбамегътæ, æрбатартæ ’й»: гъома, уарзт фæцæй, æма е не ’йсæфт æй, «цæсти фæцъцъæртти» фæууодзæй никки «цазæдæр», æ «раз-гъæр» (разæй ци гъæр уодзæй – дессаги дзурд!) æрбайгъустæй кæцæйдæр...
Иннæ, уарзтбæл финст, æмдзæвги ес æдеугурæй цуппар рæнгъи, фал си æрмæст фиццаг дууæ цубур рæнгъи ку зæгъай, уæддæр фагæ уодзæй уадзимиси нисанеуæг исæнхæст кæнунмæ.
Дæ тъæфилбæл
Зинг-æхсæн.
Аци дзурдти медес униау æй мæнæ ауæхæн: де ’рфуг – сагъиндахъи къæлæти хузæн, дæ тъæфил – итинг гъесау, дæ цæсти гагу ба – сурхзинг фатау. Зинг-æхсæнæй ефтонг дæ, зæрдæ си фехсдзæнæ, кенæ – фехстай. Кенæ ба – æндæрхузи ескуд. Аци рæнгъитæн дæр ес Юрикки поэтики характерон æууæлтæ – медесгун, вазуггин æма сагъæсбæл бафтауни ауæ.
Габей-фурти сфæлдистади сосæгдзийнæдтæн, се ’рдзон фæззинди рæуæнттæн сæ еугурей, æвæдзи, æргон кæнун гъæугæ дæр нæ кæнуй, – еуæрдиги – æмдзæвгитæмæ цæмæдесдзийнадæ уæд исæфгæ кæнуй, уацари цæмæй æфтаунцæ, кæсæги бауæр цæй фæрци агайунцæ, иннердигæй æркæсгæй ба, – нæ къохти зинтæй бафтуйдзæнæй.
Юрикки сагъæс кæнунадæ ахæста устур цардиитигъдадæ. Нæ феронх æй æ финсæг-æнсувæрти ухери, сфæлдистадон кусти гъезæмæрттæ бавдесун дæр. Поэт хуарз зудта, – æцæг скурдиади хецау æ кустæй боз некæд фæууй, æхецæй æгæр берæ фæййагоруй æма ’й маст хуæруй. Æгæрон ристæй ресуй Юрикки зæрдæ поэти зин карнæбæл. Е ’сфæлдистадæ, æ бауæри æнæратонгæ хай уогæй, цæхæн тæмæссаг дуйней адтæй æ сагъæсти, æ бæлдтити, уой хузæнон равдесун ци усми нæ бауидæ æ бон, æхе æрниллæггонд нимадмæ гæсгæ, – уоци уодхуæрæн тухстбæл финсуй:
– Зинг-æнгъæл, зæл – «хом»,
Цирен – суд!
Ингæнбæл дæлгон (дæлгонмæ)
Сирень – кудт.
Зинг гъæуагæ зæл хомæй байзадæй, – ци зæгъун æй фæндадтæй, уой аййевæй зæгъун нæ бафæразта, уомæн, æма поэти зæрди цирен басудæй! Е ’мдзæвгæ зæрди фæндон ке нæ рауайуй, еци ристæй æ сагъæсти уæлмæрдти равзурстæй. Æ медуавæр «мæрдти бæсти» æгомуг уавæри хæццæ исбарста:
– Мæ зæрди сæргъи
Цаз – тухстау.
Уæлмæрдти хæрви
Сæздухстау.
Уæлмæрдти хæрвæ куд сæздухсуй, уотæ æ зæрди сæргъи цазæ æртухстæй.
Æнæгурусхаг æй, куд кæдзос уарзтæй уарзта поэзи, куд ахсгиаг гъудтагбæл æй нимадта, куд ибæл æууæндтæй, æма ин куд æнæсайдæй лæвардта е ’гас хъауритæ, æ зæрдæ, æ уод:
– Зæл – зæрди ’сæлвæст –
Гъигуæззау.
Уæлмæрдти дзæлвдзæст
Идæдзау.
Нæфæразон рист æма æрхунæйдзаг æнцæ аци рæнгъитæ, – æнæ цæстисугтæ æрæгъзалгæй син бакæсæн нæййес, гъеуæддæр царди æцæгдзийнадæ уотæ ирдæй æвдесунцæ, уæхæн æййев сорæттæй, æма, ку ракæуа адæймаг, уæд ин уой фæсте фенцондæр уодзæнæй, æма ма æ зæрди байзайдзæнæй – дес кæнун. Уотæ æнæнгъæлæги феййивта автор, е ’нæзингæ мадзæлтти фæрци, æмдзæвги зæрдихатт, ’ма сфæлдистадон процессбæл финст ке адтæй, е кæсæгæй феронх уй, – фæстаг дууæ рæнгъи æй æндæр сагъæсти кумæдæр фæххæссунцæ. Æмдзæвги медесбæл фæттухгиндæр æй, ци сорæтæй æй равдиста, е, æма ’й æ фæсаууон фæккодта.
Цæститæбæл æваст рагъазуй устур бæллахæрцуд, æ лæги ингæнбæл ка нитътъæпæн æй гъарæнгæгæнгæ, еци саударæг силгоймаг, æ цæститæ фур кæунæй кæмæн нидздзæлвæ ’нцæ, – ци поэт æй уинуй, уæдта ин тæрегъæд кæнуй, уой дæр ка не ’рæстæфуй, дуйней ауæхæн исконд дæр ка нæбал лæдæруй. Еци силгоймаги рист æй поэти рист силгоймаги уавæрбæл, æма æмдзæвги «уоди» бацудæй. Поэтæн е ’мдзæвги уод – æхе уод æй. Уæззау уæзæй ин æ зæрдæ æлхъивта е стур скурдиадæ, е ’нæкæрон арф æнкъарунадæ.
Æ сугъдæг изæдтон уарзтæй, цард æма адæни зиндзийнæдтæй фæййервæзун æ бон ке н’ адтæй, уой маст æй хуæрæги хуардта, æма, ка ’й зонуй, иннетæмæ нимади дæр ка нæ ’й, уой Юрик ба е ’нæбондзийнадæбæл банимадта, зæрдæмæ ’й æгæр хæстæг есун байдæдта.
Инней зинбæл ка нæ фæрреса, æ зæрдæмæ кæмæн нæ багъара, е уæхæн æмдзæвгæ некæд ниффинсдзæнæй. Цæмæн æй гъудæй еци сфæлдистадæ, уой туххæн загътан нæ гъудитæ. Фал, цæмæн гъæунцæ махти, адæни, уæхæн, Хуцауæй æрвист, устур лæги гъезæмари аргъæй исфæлдист æмдзæвгитæ, ци дæттунцæ ’ма ци пайда æнцæ, е ба æндæр æй: æвæццæгæн, цæмæй нæ зæрдитæ еугур дор ма ниууонцæ, цæмæй тæрегъæд ’ма хатир кæнун ма иронх кæнæн, инней рист лæдæргæй, цæмæй нæ кæрæдзей æма цард уарзæн, ’ма нæ уодтæ кæдзосдæр кæнонцæ. Уæхæн гъуддæгтæ нæ зæрдæбæл дарунмæ нин минкъий агъаз ку фæууа Юрикки сфæлдистадæ, уæддæр е устур гъуддаг æй.
* * *
Нæ литератури Юрикки хузæн шифргонд поэзи зин иссерæн æй. Е сфæлдистадæ æй бунтон ефстаг æрдзон фæззинд. Мæнæ æ лæдæрддæр æмдзæвгитæй еу уæ размæ хæссун æнæгъæнæй, уомæн æма ’й зæрдæ нæ зæгъуй скъуддзæгтæ кæнун.
О уарзт! – дæу равзурста мæ цæстæ,
Уо цити хæццæ æмидзаг.
Кæнгæй комнæрæ коми ’дзаг,
Нæ ’й цити æмсæр æнæ ’рхæсгæ!
Зунд дæ ма схай кæнæд бæрцæй,
Фал тоги агурд уо æрдзæй.
Лигъзæй зæрди къубус есгæй,
Уæд дзиуари ’мбæлд дæ табедзæ
Æма тъиматæн дæр сахедæ,
Цæмæй нæ байзæдтаг ескæд,
Дзæнхъай къахт цæсти ма фæрса,
Фал дæ уагъд зарæн уа фæрсаг...
Аци æмдзæвгæн бахæссæн ес, дуйней медæгæ уарзондзийнадæбæл ци шедевртæ финст æрцудæй, уони рæнгъæмæ. Цæйбæрцæ хъаурæ ес æ алли рæнгъи дæр, и дзурдтæ се ’мбасти ци дессаги гъудитæ ’ма æнкъарæнтæ хæссунцæ! «О уарзт! – дæу равзурста мæ цæстæ», – дуйней медæгæ цидæриддæр хæзна ’ма хуарздзийнæдтæ ес, уонæй поэт æ цæстæй цæстирохсæн фиццагидæр равзурста уарзт. Æгас коми ’дзаг комнæрæ ци цитæ кæнуй, æрмæстдæр æй уой æмсæр æривæруй.
Зунд дæ ма схай кæнæд бæрцæй,
Фал тоги агурд уо æрдзæй.
Аци алæмæти рæнгъити ес устур зунди философи æма сугъдæг зæрди дессаги æнкъарæнтæ. Уарзт «лигъзæй», æ фæлмæндзийнадæй поэти «зæрди къубус есуй», æ «табедзæ» ин æй æвдадзи хуасæ «дзиуари ’мбæлдау». «Æма тъиматæн дæр сахедæ», – разæй ци рæстæгутæ нæма зиннунцæ, уонæми дæр куд æхедай – æности æностæмæ:
– Цæмæй нæ байзæдтаг, ескæд,
Дзæнхъай къахт цæсти ма фæрса,
Фал дæ уагъд зарæн уа фæрсаг.
Цæмæй, нур дæ ци цæстæ равзурста цæстирохсæн, уой ескæд дзæнхъай ку ’ссеронцæ, уæд æй нæ байзæдтаг нæ уарзтбæл ма фæрса, фал ин æ евгъудæй æригъусæг зарæн уæддæр фæрсаг ракæна.
Æмдзæвги уæлæнгай равзурстæй дæр бæрæг æй, æ автор æхуæдæг ци зæрди хецау адтæй, е.
* * *
Æ фулдæр уадзевдзити дзурди кæрæнттæ нæ, фал дзурдтæ æгасæй дæр рифмæгонд цæунцæ се ’нкъæйтти хæццæ – медæггаг рифмитæ – æма си уой фæрци æвзуруй рæсугъд ритмикæ. Юрикки поэзи техникон æгъдауæй дæр зин бафæнзæн æй, кæд бафæнзуйнаг æй, уæддæр. Зурнæйзилд æмдзæвги арæзт, – æндæрхузи аргъгонд ибæл не ’сфедаудзæ-нæй. Цæмæдæр гæсгæ мæмæ уотæ дæр кæсуй, цума сабийти ести гъазтæн ниффинста æмдзæвгæ, кенæ – тагъддзоруйнагæн, фал е, æвæдзи, рæдуд цæстингас æй, поэти сфæлдистадæмæ еумæйагæй ку ’ркæсай, уæд. Е дзæгъæли хумæтæги еунæг дамугъа дæр нæ финста, æ финсæн сесæй гæгъæдибæл цидæриддæр фæд æруадзидæ, етæ ин естæй туххæн адтæнцæ, цидæр «уаргъ хастонцæ», æмдзæвги медæгæ цидæр ихæстæ æнхæст кодтонцæ. Нæ мæ фæндуй уæлæнгай аргъ кæнун, уæлæнгай ци тергади кæнун, уомæн.
Нур ба дæнцæн æрхæссæн æ шифргонд æмдзæвгитæй еуемæй дууæ строфай:
Къинди сесæн –
Сансæн къæртт.
Синди, десæн, –
Анзæн хъæртт.
............................
Гъæдæй зармæ –
Нæ мин хъирдий.
Уæдæйсармæ
Кæми ’нхъирди ’й?
Ами нин поэт æрæвардта нæ размæ хъæбæр зин фарстатæ. Нæ бон æй ескудтитæй къумæлхийтæ райхалун бавзарун, фал е хецæн дзубандий аккаг æй. И цубур рæнгъитæн сæ буни ес цидæр гъуди, – уобæл нæ гурусхæ кæнун. Киунугæкæсæг æхуæдæг хатдзæгтæ кæнæд. Æррæстæ мæ фæндуй аци æмдзæвги дæнцæй, Юрикки уадзимисти конструкци æма ритмики туххæн зæгъун: автор тундзуй рæнгъити цубурдзийнадæ æма азæлди рæсугъдадæмæ æма ин æнтæсгæ дæр кæнуй. Уæлдæр æрхаст æмдзæвги рæнгъити айдагъ е ’нæзонгæ дзурдтæ ку райсай, уæддæр уадзевдзий еумæйаг гъудийæн ес аллихузти балæдæрæн. «Къинди сесæн» ци æй? Сесæн (шесæн) Гурдзибети Бласкамæ авдæнæ æй, сес æй хъази пакъу дæр, финсæн сес дæр, горенгонд дæр. Санс – нихасæн. Æндæрхузи ку рафинсæн аци строфа: «Къинди сансæн сесæн – къæртт», уæд æй уотæ балæдæрæн ес, æма авдæнæ ести дзаумай къæртти хузæн æй е змæлд, æ узт ин «нихъуæрæг» сансæн, хæсгæ си кæнуй æма хъæбæр зин уозæн æй, уомæй ба æртæсуй раст хатдзæг: сувæллон исхæссунбæл æнæкæрон берæ хъйамæт кæнун гъæуй. Синди кенæ синти æй, гъома, тухуастдæргæнæг æнхусгæнæн дзурд, бунти-бун, фур-и синоним кенæ ба цæуй синд-æй, семун-æй. Зæгъæн, – фиццаг: авдæни узт фур десæн анзæн хъæртт кæнуй. Дуккаг: синдмæ, гъома, дзæбæхдзийнадæмæ авдæнæ уозæги анзмæ еунæг хатт раевдæлуй. Æртиккаг ба – бустæгидæр æндæр куддæр. Сайтан дæр æй нæ равзардзæнæй, ами поэти цæститæбæл ци гъазта, æма си ци зæгъунмæ гъавуй, уой. Бæрæг æй æрмæстдæр еу гъуддаг: дзæгъæл æма æнæхъаурæ рæнгъитæ нæ ’нцæ. Сæ игъусунадæ, сæ медæггаг азæлд, дамугъати æмæзмæлд дæр цидæр гъуди æвзурун кæнуй, цума, тъафæбæл цалинмæ æрæнцайонцæ æма сæ бунæттæ ’ссеронцæ, уæдмæ йбæл ауæрдгæ фæккæнунцæ, уотæ расагъæс гæнæн дæр ес. Уогæ ба, кусти фæд-фæдадæ ахиддæр уотæ арæзт фæууй: фиццаг фæууй сагъæс, ци скæнунмæ гъавуй, уой адæймаг æ сæри «исфицуй», уæдта ’й дзурдтæй разæгъуй. Ами ба цума, æ къохти ци æрмæг ес – дамугъатæ, дзурди хæйттæ, зæлтæ – етæ фагæ ку нæ уонцæ, уæддæр си ести «дзаума», ести фæлгонц исаразуй, куддæртæ сæ, агорити хузæн, кæрæдзебæл рацурхгæй, æма уотæ зиннуй, – æ «хæлхъойцурхт» фæррæстмæ ’й æнцонтæй, æ гъуддаг рацудæй. Фал æцæгдзийнадæмæ ба хæстæгдæр æй æртиккаг нимад: аразæн æрмæг æма æмдзæвги идейæ равзурунцæ еумæ, еци-еу рæстæги, æ хъаурæ дессаги цидæртæ раттун ке равгæ ’й, еци ирд скурдиадæй.
Гъæдæй зармæ –
Нæ мин хъирдий.
Гъæдæн ами ес уæззау, тухгусти «дудзигъæр». Тухгустæй – зарунмæ, гъома, уолæфунмæ цæмæй æма цалинмæ рахъæрта мæгур лæг, уæдмæ мин хатти «хъирди» бавзаруй.
– Уæдæйсармæ
Кæми ’нхъирди ’й?
Уæдæйсармæ, æвæдзи, æй уæдæй нурмæ. «Кæми ’нхъирди ’й» – замманай фæлгонц! – кæми (тæрнихи) æнхъирдти ’хсæн римæхст æй. Ци? Кæд – маст, кенæ – рист æнхъирди зинна-нæ зинна кæнуй. Кæд – гъезæмарæ? Æви, уотæ зин бахъæртæн кæмæ ’й, царди «бæлццон» æноси кæмæ фæббæллуй, берæ æвзаруйнæгтæ ке туххæй бавзаруй, еци кувди бон, еци дзæбæхдзийнадæ, еци игъæлдзæг, нивгун усмæ?..
Скурдиадæ, дан, еунæгæй не ’рцæуй адæймагмæ. Юрикмæ царди медæгæ ци берæ лæгигъæдтæ адтæй, уой туххæй киунуги æ хуарз зонгути радзурдтæ ес, фал си еу зæгъун гъæуй нур – адтæй дæсни хæдзæрттæ аразæг.
Æркæсæн, цæхæн, афоризмтæй хуæрзгъæст, æмдзæвгæ ниффинста Юрик аразæгбæл:
Æртдзаг цæстæ
Сикъунд-уæг.
Кæлдздзаг къæстæ
Дин – къундæг.
Къундæг, кæлæдздзаг къæсти, сауæнгæ ма артдзæстæ дæр æвваст, еу сикъундмæ «рауæгæ» уй æма фæххуссуй.
– Æркъæрцц кæнæ
Дæ гал-уæнтæ:
Къæртт хъæртгæ нæ –
Дæ галуантæ.
Дзоргæ æма заргæ фæлгонц! «Дæ гал-уæнтæ (гали иуæнгтау, тухгин) æркъæрцц кæнæ». Цæйбæрцæ хъаурæдæттæн æма нифсæвæрæн ес аци еунæг гъудиади! Гъома, дæхебæл фæххуæцæ, дæхе фæгъгъæддух кæнæ. Поэт аразæгæн соруй æ зийнадæ, «самовнушени» ке хонунцæ, еци мадзал амонгæй æй разæнгард æма зæрдæрохс кæнуй, разæй имæ ци куст æгъæл кæсуй, уомæ. Ами зæрдæбæл æрлæуунцæ Багъæрати Созури æмбесонди рæнгъитæ æмдзæвгæ «Курд»-æй.
– Цард цæуй кустæй аразгæй, –
Гъæйтт, зæгъун!
Хъуæлти гъазун ме ’фсæйнагæй, –
Цъингк кæнун.
Кæд поэттæ бунтон фæйнæхузи мадзалтæ æма дзурдтæй æвдесунцæ хъйамæтгæнæг лæги уавæр кусти агъонмæ, уæддæр ин æнхузæн импульс æма психологион хъаурæ дæттунцæ æма сæ е кæрæдземæ хæстæг кæнуй «æнсувæртау».
Дæс-рад цæфтæй –
«Пъæра-гъæр».
Ами æвдист цæуй, аразæг зæронд къæс куд ихалуй, æ «дæс-радæгай» цæфтæй æмбуд гъæдæрмæги – тугургъæдтæ ’ма цари фæйнæгути «пъæра-гъæр» цæуй, кæсæги финдзихъæлтæ ба ма инод «пъæра-тæф» дæр цæвуй, уæддæр ин еци «гъæр» æма «тæф» æхцæуæндæр æнцæ æрттевагæ, фал æдзард дори æмирдзийнадæй:
– Æдзард тæлфт æй
Мæрамæр.
Юрик алцæмæдæр кæсуй сфæлдистадон цæстингасæй, – хумæтæг царди уавæрмæ, косæг лæги архайдмæ, æма си уинуй – поэзи:
– Хъури даргæ –
Тæрваз, уат.
Зурни заргæ
Æ фасад.
Адæймагæн, берæ хъйамæти фæсте, æ хæдзарæ ку исрæвдзæ уй, уæд æ цийнæн кæрон нæбал фæууй, ниббоз уй æхецæй дæр. Уой Юрик бавдиста зæрдæ рохсæй идзаггæнæн рæнгъитæй.
Дзурдти тæмæссаг азæлдæй сæ медесбæл гъуди кæнунмæ рæстæг кæми нæ фæууй, зæрдæмæ еци-еу æррæстæ, куддæриддæр æнцæ, уотемæй ка ниххауй æма уоми ка байзайуй, уæхæн рæнгъитæ берæ ес поэтмæ:
– Мах фæллад ба –
Æртæх-сайд.
Мах бæлдат ба –
Зæрдæхсайд.
Сахатти еугæндзон къурц-къурцци хузæн еу тактбæл æмдзæф æма æмзæл кæнунцæ поэти æмдзæвгити рæнгъитæ кæрæдзей хæццæ ’ма си игуруй æнаййепп ритмикæ, гъостæбæл рауайун кæнунцæ Александр Блоки æмдзæвгити азæлд. Æвæдзи, дуйней зундгонд ахургонд, дигорон æвзаги фарс хуæцæг, устур аргъ кæмæн кæнæн нæ еугур дæр – академик Абайти Васо еу рауæни ба уæддæр рахæлæф кодта, уотæ ку загъта, æма, дан, æвæццæгæн, зарагæ дигорон æвзаги сосæгдзийнадæ Малити Геуæрги æ хæццæ е ’носон дуйнеймæ фæххаста. Габети Юрикки æмдзæвгити азæлунадæ, уæдта ма никкидæр берæ поэтикон уадзимисти, еци гъуди раст ке н’ адтæй, уæдта ма дигорон æвзаг цардæгас ке æй, ирæзгæ ке кæнуй, нæуæг дессæгтæ ке равдесуй, уомæн æвдесæн æнцæ. Кæд Юрикки сфæлдистади рифмитæ æма ритмикæ аразун сæйрагдæр «лæгигъæдæ» нæ ‘й, уæддæр ин си «къохбагæнæн» дæр нæййес.
Хумæтæг фæллойнæгæнæг адæймаги ци сугъдæг уарзтæй уарзуй, æ зæрдæ ин ци зæгъуй, уой дæр уинæн:
– Ке банайай
Дæ мутултæй, –
Е батайа,
Муди тулдæй...
Кусти денгизи лæгæрдгæ цæуй æ мутултæй размæ, е ’гас хъауритæ дæр банайунмæ харз кæнуй. Ку бахъæрта дони иннæ билгæронмæ, уæдта, æ мутултæй ци уолæнтæ игарста, етæ ин мудæй куд ниццæфсонцæ æ билтæбæл, – гъома, æ кустæй æхецæн дæр фагæ пайда куд райса.
Фал поэт алли хатт ауæхæн нифсæйдзæг нæ фæууй, рандæуй, цийнæ кæнун, æмраст цæун ка нæ уадзуй æноси дæр адæймаги, еци «хæнхултæ æма хъулуфтæ» агорунмæ, сæ фæд син фесафунмæ:
– Кæд тул-уфтгæ –
Зари фаг,
Уæд хъулуфтæ –
Тар-идзаг.
Фиццаг дууæ рæнгъи бæлвурд нæ лæдæрун, æма, ци униау æнцæ, мæ еци гъудитæ нæ дзорун, фал бабæй сæ фæсте цæуæг дууæ рæнгъи – æдеугурæй цуппар дзурдемæй загъд æрцудæй агъазиау гъуди, Юриккæн уотидихузи ка уайуй, уæхæн аййев фæлгонци фæрци: хъулуфтæ, æцæгæйдæр, тари нæбал фæззиннунцæ, талингæ сæ æхецæй байдзаг кæнуй. Поэтæн æхе еуæй-еу зинлæдæрæн æмдзæвгити «хъулуфтæ» дæр сосæгдзийнæдти тарæй идзаг æнцæ, фал поэзиуарзæгæн æ «надмæ» ку фæууонцæ, уæддæр си «хаугæ» ба нæ никкæндзæнæй.
Æмдзæвгæ, сауæнгæ, æ тæккæ райдайæнæй кæсæгæн уæхæн размæскъæфæн тагъдади хъаурæ радтуй, æма æ инерций фæрци «хъулуфтæ уæдта къузурти» сæрти туффутгæнгæ батæхуй, цæмæй е ’ннæ æмдзæвги фæлмæн, гъар гъæбеси равзура:
– Ес мин стур мæсуг дасуйнаг,
Æма стур нади уаргъ сахармæ.
Фал уотæ гъæла дæр нæ дæн
’Ма цар фехалæ царгъæдæн.
Юрикки фæндадтæй поэзий мæсуг исаразун, æма ’й хъæбæр дзæбæх лæдæрдтæй, куд ин архайгæ ’й, уой. «Фал уотæ гъæла дæр нæ дæн / ’Ма цар фехалæ царгъæдæн», – дессаги рæсугъд æма зундæйдзаг рæнгъитæ: цæттæ цар, æрмæстдæр си æрмæг æндæр цар искæнунмæ райсæ, уой туххæй ка ихалуй?!
Аци гъуди дзæгъæли-хумæтæги нæ зæгъуй поэт: кæд, миййаг, цæттæ финст ин ци æмдзæвгитæ адтæй, етæ æнхæст æ зæрдæмæ нæ цудæнцæ, æма си еугай рæнгъитæ уæдта гъудитæ исесгæй, гъавта испайда кæнунмæ, фæндадтæй æй бунтон æндæрхузи финсун, фиццæгтæй ба – исуæгъдæ ун. Иннæ гъуди ба зæнхонуг цардмæ хæстæгдæр æй: аразæг адтæй, æма кæд гъæуæй горæтмæ иследзунмæ гъавта, нæуæг хæдзарæ саразунмæ, нæуæг цард райдайунмæ. Аци зундгин загъд ба æ зæрди æрæфтудæй, ци æвзурста, уомæй: ка ’й зонуй æма еу кæцидæр усми, фæйнæг ин нæ фагæ кодта ’ма æ сæри уæхæн сагъæс дæр февзурстæй, зæронд хæдзари цар, зæгъгæ, ку райхалинæ; фал е уотæ некæд бакодтайдæ уæдта кæнгæ дæр нæ бакодта.
Æмдзæвгæмæ æгасæй нæ кæсæн, равдесæн ма си æрмæстдæр фæстаг строфа:
– Æнхæст не ’суæгъдæ дæ фунтæй,
Фал цидæр радзурдтай цъундæй,
Адтæй уонæнти цити зар,
Арвбæл сæмбæлгæ зæнхи гъар.
Аци цуппар рæнгъей уоддзæфмæ «фунæй» лæг дæр райгъал уодзæй, цъундити игъосдзæнæй, æма ’й деси æфтаудзæнцæ сæ гъуди, сæ нисан, сæ рæсугъддзийнадæй. Тæккæ фæстаг рæнгъæ ба æвдесуй, поэт куд уинуй царди амонд, уой: «Арвбæл сæмбæлгæ зæнхи гъар» – цæститæбæл рауа-йуй зæнхи гъар тулфæ пæр-пæргæнгæ арвмæ куд исистадæй, æма йбæл куд исæмбалдæй. Поэти фæндуй, цæмæй зæнхи гъар уа æнæкæрон æма байдзаг кæна еугур дуйне, еугур арв дæр! Хуцауи туххæй, цæййасæ парахат зæрдæ адтæй Габети Юриккæн, цæйбæрцæ уарзт си æрæмбурд кодта, цæмæй æй æ адæнæн æма райгурæн зæнхæн, æ хъазар маддæлон æвзагæн ниууадза, æнæ зæрдæхсайгæй, къæрттæй цъола нæ ниггæлдзгæй, еугурæй дæр.
Æ размæ ци бæрзонд ихæстæ ниввардта, уони уæлдайгунтæй сæнхæст кодта, «дасуйнаг ин ци ’стур мæсуг» адтæй, уой исдаста, «хæссуйнаг ин ци стур нади уаргъ» адтæй, уой рахаста. Ци дуйнеййи æй, уоми æ зæрдæ мацæмæ дзорæд.
* * *
Юрик е сфæлдистади нæ еумæйаг литератури хæзнадонæмæ ци нæуæгдзийнæдтæ бахаста, уонæн сæ еу æй уæхæн: æ кæцидæр æмдзæвгити интуитивон, æрдзонхузи испайда кодта дигорон «дæргъвæтийнæ азæлагæ» æвзаги ирон æвзаги «цурддзийнадæй» æма ин си рауадæй замманай федауцæ фразитæ. Кай зонуй, æма æ зæрди арфи адтæй æнаййеп поэтикон æвзаг исаразун дигорон æвзаги бундорбæл. Æркæсæн дæнцитæмæ:
1. Ду ми дзуарбæл (дзиуарæбæл)
Зæдфæдзæхст (изæдфæдзæхст).
2. Де ’сгъæуагæ
Нæй (нæййес) зæгъæд.
3. Цъар! Тæнцъарæ!
– Æдта цас! (цæйбæрцæ!)
Тар сæндзарæ,
Уæдта – цаз (цазæ).
Ами цæхæн гъуди ес, уой дæр куд раевгъауæн: тар лæгъуз æй, байсодзун гъæуй, фал ибæл ку сæндзарай, уæддæр уавæр нæ фæххуæздæр уодзæнæй – цазæ ралæудзæй, – гъома, дуйне хъуæци буни фæууодзæнæй.
4. Кæми райгæ (ирайгæ) цай, –
Кæлæнтау.
5. Æууæл уадзгутæ, –
Æ уæ риндз! (риндзæ!)
Нæ уæладзгутæ,
Нæ уæлиндз (уæлиндзæ).
Уæхе цæститæ – уе ’вдесæн, куд æнахур, фал куд рæсугъд рауадæнцæ нæуæгхузи арæзт дзурдтæ ’ма дзурдбæститæ. Сауæнгæ ма, кæд нæ рæдуйун, уæд, «ралгъетунмæ» кæми гъавта, – «æ уæ рондз», – зæгъгæ, уоми ’й – «риндз» фæккæнгæй, цума цидæр уарзт байвардта, мадæ æ фудаг бæдоли уарзгæ-уарзгæй куд «ралгъета», уотæ ин си фæлмæн гъар цæуй. Еци æууæл дæр Юрикки сугъдæг уодискондбæл дзорæг æй, – кæмæ рамæстгун уй, уомæн дæр æ зæрдæ лæгъуз некæд зæгъуй. Фал уæддæр хæстæгдæр дæн уæхæн гъудимæ, æма риндз æй риндзæ: хæдзари сæр æвæргæй, аразгутæ риндзæбæл архайунцæ, бунгъæдтæ ’ма тугургъæдтæ уадзунцæ (æууæлтæ). Ес ма ин æртиккагхузи балæдæрæн дæр...
Юрикки исхонун æнгъезуй нæуæг дзурдтæ аразуни æма дзурдарæзтити мастер. Рагъудигæнæн ес, æма поэт, æррæстæ æхе райсæрхунмæ, «хæлхъой» æвзурст дзурдтæй хъæбæр æнгæс зæлтæ райаразидæ æнцонтæй, рифмитæ си кодта «гириз-мурузти», кенæ ба сæхуæдтæ æ сæри хъанзи зелдогъ кодтонцæ. Фал ин си уæд логикон æгъдауæй æнæлазæ гъуди куд рауаидæ? Аци дууæ гъуддаги кæрæдзебæл нæ бадунцæ, кæрæдзей хæццæ син фæййеу уæн нæййес берæ хецæн æмдзæвгити «сæхе зæрдтæй», «униауи» теоримæ гæсгæ (теория относит.).
* * *
Поэт æхе мадзæлттæй агурдта æма ирдта царди рæстдзийнадæ, – уой кæми не ’ссеридæ, уоми ба дуйне ’ма адæни «цаз-уæзт» тухст æма зин уагæ æ сæрмæ, æ фалдзостæ «гъарæнгзел» кодтонцæ, игъустæнцæ, гъардтонцæ ймæ «асæстхъурæй кæуæг виолончели» æрхунзæлтæй:
– Цаз-уæзт нур дæ уаг –
Гъарæнгзел!
Асæст хъур – кæуæг
Виолончель...
Ауæхæн рæнгъитæ кæсгæй, адæймагæн цинæхузи сагъæс ба исæвзуруй æ сæри магъзи, цинæхузи æнкъарæнтæ ба бавзаруй æ уод! Æмдзæвги сконд æма медесæй бæрæг æй, – дуйней, адæни æма адæймаги ци æнæкæрон уæдта æгæнон кæдзос уарзтæй уарзуй, е. Еци тæхсагæ уарзти пеллон æ медæгæ содзуй æма ма ин разæй, е ’сони бонти берæ гъезæмæрттæ бавзарун кæндзæнæй, берæ «къеутæ ма баууелдзæй», æгæр тæрегъæдгæнагæ ке рахаста е ’гурцæй, уой фудæй. Устурзæрдæ лæгæн æ цар бæзгиндæр, дирзæгдæр æй, уомæ еске зин, еске рист нæ гъаруй, – æхецæн ба рæуонæн райсуй, – Хуцау, дан, æй хуæздæр зонуй, кæмæн ци нивæ дæтгæ ’й, уой. Юрик ба адтæй минкин бауæр, «тæнæгцар», æ игон зæрдæ ’ма адæни астæу хецæнгæнæн арæнтæ н’ адтæй æма æ еци «харакет» зæрдæмæ комкоммæ тунстæнцæ адæни риститæ, лæбурдта ймæ, зуймон бурдæнау, царди хæрандзийнадæ.
Абони мин гурусхаг нæбал æй, – æцæгæй дæр царди медæгæ «хе гъæуайгæнæн æрмæг» гъæугæ кæнуй. Æрмæст æй адæймаг æхуæдæг æхецæн кутемæй радта?!
Æгæр хæлар, тæнзæрдæмæ кейфæнди къох дæр, цифæнди нез дæр æнцондæрæй бахъæртуниау æнцæ зæран æрхæссунмæ.
Юрик еци гъуддæгтæ хуарз ке лæдæрдтæй, уобæл гурусхæ кæнун нæ е ’мдзæвгити зундæйдзаг гъудитæ нæ уадзунцæ, фал æхецæн ци ракодтайдæ, æ конд уæхæн адтæй, æрдзи нихмæ ба неке бон неци ’й. Æ поэзий «æрвон дуйней уатæй» кæд цифæнди уæлйау æма еуварсæй ракæсуй зæнхон цард уæдта адæнмæ, уæддæр æ сæр уонæн æй нивондгонд, уæддæр сæ хæццæ ’й æ бауæри алли науæрæй дæр, алли минеуæгæй дæр уонæбæл æнгон баст æй.
Зæнхæ ’й æхемæ æнæуаг тухгин тухæй æлвасуй, уæззау сау мæри æ уедæгтæ, æнгозæ бæласи уедæгти хузæн, идæрдтæбæл æма арф нигъулунцæ, уæлæрдигæй ба ’й æ базургин скурдиадæ арвмæ скъæфуй, æ уодихалæ ин хæрдмæ ивазуй, листæг тæносон бæттæн ивазæгау. Цæветтонгæ, уой ба æ бауæр нæ бафæразуй, – æ уоди хæлæ исæскъунуй æма «бунæй ба» æ мæгур гурæ уодседзæрæй гъезæмайраг риститæ бавзаруй. Уомæй устурдæр трагеди ма ци уа адæймагæн, – цард уотæ æнæкæрон берæ ка уарзуй æма зæнхæ уотæ хъазар кæмæн æй?!
Æ тухуаст скурдиадæ æ минкин бауæри гæнæнтæй егъаудæр разиндтæй, æма ин е ’рдзон хуæрзеуæг, нивæ æрхæссуни бæсти, æ фæрстæ фæйнердæмæ фæххаста, рахъан æй кодта, фал уæддæр æнæбасæттонæй байзадæй: идарддæр кодта æ кæнæнтæ, кæд æма е ’намонд кæрон зудта, уæддæр. Цæмæн уотæ рауадæй, е æхецæй аразгæ, æвæдзи, н’ адтæй, – е æй, Хуцау хумæтæги ке неци дæттуй, уой радон, æнæкæрон кæцидæрæймаг нимæдзи æвдесæн. Æрмæст ин æгæр устур аргъбæл ниллæудтæй еци Хуцауи лæвар, – ’ма ин æгъатир карнæ е ’нæнездзийнадæ æривардта тæрази иннæ тæбæгъбæл.
Мах ести ку нæбал фæллæдæрæн, нæ сæр æй ку нæбал фæййахæссуй, уæд нæ еци катаййи фарстæн – цæмæн? – иссерæн, нæхемæ гæсгæ, «еунæг æма æнæфæккеугæ дзуапп», – æ амонд уотæ адтæй, æ нихи дзиуарæбæл уотæ финст æрцудæй Хуцауæй, зæгъгæ, – кæд æма нин Е Æхуæдæг дæр нæ цард-цæрæнбонти тæккæ зиндæр æма æхгæддæр фарстайæй байзайдзæнæй, уæддæр: адæймаг æй уингæ æма зонгæ нæ кæнуй, кæми ’й ’ма цихузæн æй, уой, фал æ каст ба уæлæрвтæмæ исаразуй, – уоми ’й æнгъæл æй; адæймаг æй зундæй нæ фæразуй, æ асæ кæбæлти хæлеу кæнуй, ка æма ци æй, фал ин бауæрæй ба цидæрхузи е ’нæкæрон егъау тухæ æнкъаруй, æма си тæрсгæ дæр кæнуй; нæ ’й лæдæруй, кутемæй ’ма ин ци фæййагъаз уодзæй, фал ибæл æууæндуй æма имæ, фегъуст æнгъæлдзауæй, ковуй зæрдибунæй, коруй си æнхус.
Куд æркастан, уотæ нæ фарстабæл дзуапп иссеруни еугур нæдтæ дæр цæунцæ Хуцауæн Æхемæ æма сæ дзуапп дæр æй – Хуцау Æхуæдæг. Уотемæй, нæ сæри сагъæс æма зæрди катай фæййеуварс кæнунмæ, нæхецæй ихæс исесæн æма нæхе æрсабур кæнæн, замманай рæуони фæрци. Фал зæрди къуми ба цидæр гурухсæ уомæл дори хузæн байзайуй, уодæй дæр фенкъарæн, æнхæст фагæ дзуапп ке не ’ссердтан æма медхъурдохæн кæнæн. Еци цидæр уæддæр кæронмæ ке нæ балæдæрдтан, е ба нин нæ «хеуарзт» агайуй, кæд æма нин фæсмонгæнгæ фиццагидæр фæууй, – æнхусгъæуагæн æнхусгъон ке не ’ссан, уобæл.
Рæстæг рацудæй, æма нур, евгъуди сæрти ракæсгæй, уæлдæфи ауиндзæгæй байзадæй фарстатæ: «Е ’мдогонтæй Габети Юрикмæ ка бадардта æ къох?.. Ка ’ймæ бадардта æ къах ба?..»
Зин баууæндæн æй уобæл, æма Юрик, мах къохтæмæ ин ци æмдзæвгитæ бахаудтæй, уонæй æндæр неци ниффинста, зæгъгæ. Никки ма уобæл дæр зин баууæндæн æй, – уæхæн поэзибæл æ цæстæ маке æривæра æма сæ нæ еумæйаг литератури хæзнабæл ма банимайа. Раст æй цума е ’сфæлдистади хæццæ римæхсгæ бакиндæ ’й барæй. Цæмæн байзадæй, цума, æрæгий уæнгæ дæр æгойгондæй, ци æфсонæй? Кæд ибæл – иннердæмæ, æгæр сæ цæстæ æривардтонцæ? Уæхæн æмдзæвгитæй еу ка ниффинса, е дуккаг дæр æнæ ниффинсгæ нæ фæууодзæй, æртиккаг дæр, сæдæймаг дæр... Уоми косунцæ инерций закъæнттæ. Уомæн кæрз лæуд æркæнæн нæййес, – е уодзæнæй, хуæдтолгæ тæхгæй урдугмæ ку рауадзай, ку искарз уа, уæд æвваст уорамæн педалбæл дæ къахæй нæ ранцайдзæнæ, уоййау: педал исрæдовдзæнæй, хуæдтолгæ ба, сæрбедурæнттæ гæнгæй, урдугмæ раевгъуйдзæнæй. Уомæн æ бон нæфинсун нæбал фæууй, æвепбайди «цæлхдор гæлст» ку ’рцæуа æ еци еугæндзон змæлдмæ, уæдта, кай зонуй, æма æ зæрдæ дæр, еци хуæдтолги фæрсти хузæн, фæйнердæмæ ратона.
Æнæраст гурусхæ кæнун устур тæрегъæд æй, кæд наукæбæл динæй фулдæр æууæндун, уæддæр царди æвдесæнтæмæ гæсгæ ба – Хуцауи размæ федгæ рауайуй, æма еци ’рдæмæ неке гъуди аразун, мæхе дæр некæми гъæуй, уæдта мæ фæндгæ дæр нæ кæнуй, – алкæмæн е ’мбесонд æхе уæд! Дзорун æрмæстдæр еунæг еци зæрдæхсайæн гъудтаги туххæн: кæд ма Юрик никки дæр ниффинста æмдзæвгитæ æма фесавдæнцæ, уæд, ци «налхъут-налмастæ» фæгъгъудæй дигорон литературæй, ци дессæгутæ ма си униау адтæй, уони неке æма некæдбал банхæст кæндзæнæй, – алли будурæн дæр æхе хумгæнæг гъæуй, алли татха дæр æхе халсар дæттуй.
Фал, арви бунмæ хумæтæги неци цæуй. Кай зонуй, уæхæн поэзийæй фулдæр гъæугæ дæр нæ кæнуй: æгæр уæззау уаргъ æнцæ сæ фур æндонæй, æхсист мудзурай барæгузтау, æгæр æрфитæбæл рахезунцæ адæймаги бауæри. Айдагъ æ сæрихъанзмæ нæ, фал ма ин и кæцидæр æмдзæвгитæ æ психологон уагæмæ дæр æвналунцæ: цидæр хингæнæги иуæнгтæбæттæг кæлæнтау, кенæ – дæсний хурфæмæ кæсæг цæстити зингау.
Юриккæн æ бон иссæй адæни рахаститæ равзарун, царди лæгъузæй дæр ’ма хуарзæй дæр ци ес, уонæй фæууинун. Адæймаги скондадæ хуæздæр базонун æма йбæл рæстæрдæмæ фæззиннун, адтæй е ’сфæлдистади ихæстæй еу. Поэт фæлтæрдгин психологи цæстæй никкастæй адæймаги уодмæ, æма си фæдздзæгъæл æй, кенæ ба – фæттарстæй! Кай зонуй, æма е адтæй е стурдæр бæллах, æхе уоди трагеди.
Еу зундгонд немуцаг психолог, хурфæмæ æма размæуинæг дæсни – Вольфганг Месинг уæхæн гъуди загъта, – адæймаги сæри хъæнзти къахунæй æнамонддæр æма цъаммардæр куст, дан, нæййес. Æвæдзи, дæ фуни дæр ци не ’нгъæл уай, уой си ку фæууинай, – уæд, уомæ гæсгæ. Кенæдта, адæймаги ци Хуцау æма Æрдзæ сфæлдистонцæ, æ сæри хъанзи ин цитæ байвардтонцæ, уонæмæ неке неци гъуддаг е, уоци сосæгдзийнæдтæ згелуни барæ некæмæн дæттунцæ. Фал финсæгæн ба арæх фæззихъир кæнуй еци æхгæд бæрцуати дуар, медæмæ бацæун æма фæууинун ба амонгæй нæй. Æнæ уотемæй нæ рартасдзæнæй, ци ’й гъæуй, ’ма ’й ци нæ гъæуй. Æрмæст, хаттай-хатт ба барун дæр райдайуй еске сагъæстæ æхеуæнтти хæццæ, уотемæй рахезуй æхе гъудитæ фæлготунмæ ’ма ин фæстагмæ хурфæмæ нийгъосунæй истæссаг уй. Мæ аци дзубандитæй хатдзæг исгæнæн нæййес, – царди медæгæ æцæгæй куд рауайуниау æй, уой ка базондзæй. Алкуд дæр униау æй.
Ацихузи ’здæхи хæццæ дзорун, æрмæстдæр ин æ уæззаудæр æмдзæвгити рантæсæн цæмæй еу гæзæмæ ниттергади кæнон. Уотæ гъудитæгæнгæй ма бафепдайдтон еу цæмæдессаг фæззелæн: кæд е ’мдзæвгити арæхгомау æмбæлунцæ зæрдмæгургæнæн дзурдтæ, зин уавæр цæститæбæл рауайуни гузавæгæнæн гъудитæ, уæддæр, æнккæтæй райсгæй ба, е сфæлдистадæ, цæйдæр фæрци, авторæн еунæг æхецæн зундгонд мадзæлттæй, иннетæмæ нæзиннæг миутæй, бакæсæгмæ фулдæр хæттити æвзурун кæнуй æвæрццæг эмоцитæ, хуарз ассоциацитæ, кæмидæр æ уоди медæгæ, æ зæрдибуни æрбадуй æхцæуæн æнкъарæнти хуæрзадæ «бунтæ». Е дæр æй поэти хецæнхуз æууæл: е ’мдзæвгитæ сæхемæ æлвасунцæ, тæвдæ бони бæласи аууони сатæгау, зин сæбæл æй раевгъуйæн æма зин нæуарзæн æнцæ.
Цума цæмæн уотæ ’й, цæй фæрци зæрдæвæрæн рохс дæттуй æ «мегъæй æмбæрзт», æнкъард уаг-æрдæмæ арæзт уадзевдзи дæр, уомæн мæнæ ауæхæн дзуæппитæй рæвдзæдæр неци иссердтон: поэтæн, æгъиццаг уавæр æвдесгæй дæр, æ зæрди бунæй хуарз нæ цох кæнуй, æ мæтæ нивæ фæууинун ’ма уомæ бахъæртунбæл æй. Æ еци уагæ цидæр хузи бауадзуй кæсæгмæ, уотæ, æма е дæр, сау мегътæ æ цæститæй уингæй, фиццагидæр æнкъаргæ ба кæнуй, уони фæсте ци æнæзингæ хор ес, уой гъар æ бауæрæй.
Иннæ уæхæн ба: кæд ин царди аууон фарс райгон кæнуй, æма, кæд, алке хурфи дæр ци æвæрд ес æрдзæй, уонæбæл ин æрдзоруй, уони ин «игъал» кæнунцæ е ’мдзæвгитæ, нийкæсун кæнунцæ æ рагдуйнемæ, æ генетикæмæ. Æма си æнæзонгæ-æхе бафæсмæруй адæймаг уадзевдзити – хузистити, уотемæй ин исунцæ бустæги хеуон, хæстæг æма хецион.
Кæд Юрикки æмдзæвгитæ цифæнди æрдзон скурдиадæй лæвæрд адтæнцæ, уæддæр æрцудæнцæ æхе æрвонг сæри хъанз æма æхе сугъдæг уодæй листæг лæурст, æ хъиамæтгун «игæри фильтрбæл», æма уотемæй кæдзос тауæггурæ (кислород) пайдайаг бауæргъæдти хæццæ хæссунцæ тогдадзинттæмæ.
Æнæ гурусхæй, исарази ун гъæуй уобæл, æма æ фулдæр уадзимистæй цæуй ниви рохс, царди нифс дæттæг тухæ, зæрдирайгæнæн æууæнкæ федæни хуæздæр дзамантæбæл.
* * *
Алли æвзагæн дæр æ бауæри, е ’рдзи ци хъаурæ æвæрд ес, е æндæмæ разиннуй æма царди змæлди æновудæй архайуй, адæнæн устур агъазтæ кæнгæй. Фал ма имæ асхъоди дæр цидæр æвæрæнтæ байзайуй, куд æ алæмæти гъæздугдзийнади бæрæггæнæнтæ. Раст, цума, уотæ зæгъунмæ фæгъгъавуй, – фæстауæрцæ кодтон, æндæра мæ гом нæма исревæд æй, кæсайтæ, æ медæгæ цæхæн «фæрзеу» ес, цæхæн егъау скурдиади хецæуттæ æнцæ æвдесæндартæ мæ гæнæнтæн, мæ аййевадæ, мæ рæсугъдадæн, – æма бабæй нин райгон кæнуй нæуæг, радон æстъалу, ’ма ин е дæр зæрдибунæй кæстæреуæг кæнун байдайуй.
Æвзаги фæрæзнитæй еу аууонгонд фарс ку бавдесуй финсæг, кенæ ба æвзаг æ римæхст æвæрæнтæ бадæрæвдесунмæ ку радтуй сæрмагондæй кæцидæр хехуз финсæги, уæд еци æвзаги денгизмæ уагъд æрцæуй æма уайун байдайуй рæсог цæугæдони къабазæ, байсусунæй ин исæдасдæр уй, фæгъгъæздугдæр, «фæкъкъабазгундæр» уй æма нифсгундæрæй кæсун байдайуй е ’сонбони хъисмæтмæ, размæ.
Кай зонуй, æма æвзаг æй царди æма цард хæссуни программæ, адæймагæн æхе берæ-гъон (кенæ – «берæгъон») компъютери хæццæ ку сбарай, уæд. Æма уæд, нæ маддæлон хъазар дигорон æвзаги программи дæр æвæрд униау æй хегъæуайгæнæн мадзæлттæ. Уонæй, æнæмæнгæ, сæ еу – аййевдæрæй ин ка равдеса æ ресурстæ, уæхæн сфæлдистадон архайгути фæззинд. Еци устур нисанæн æ кæцидæр хай æнхæст кæнунмæ рантæстæй Габети Юрик дæр багъæуаги усми. Уæн е, – æвзагæн сауæнгæ æ райдайæнæй æ медæгæ «бæлдатгонд» æрцудæй, æма, æ афонæ ку ’рхъæрттæй, уæдта ’й фæууинун кодта дуйнейæн.
Габети Юрик æй дигорон æвзаги бæдолæ, уой ирæзти кæцидæр усми еузæрдиуон урдугистгутæй еу. Е æй, Хуцауи фæрци, æхуæдæг равардта, æхуæдæг си исаразта æ царциати тæмæссаг фæрæзнити æнхусæй, гъæугæ ’й ка кодта, уæхæн дессаги поэт, ци хъортæ, гъигæдæрдтитæ баййафта, уонæй еу-ести бампъозунмæ, банхæст кæнунмæ, – догтæ ’ма дзаманти æрттитæй сугъд будури æрдæгарудтитæ бæласи хузæн, нæуæг талатæ исуадзунмæ, цæмæй, къомбох калгæй, æ цæрайбонтæ изолдæр цæуонцæ, уæдта æй еу афони ба кæстæр фæлтæрти бæгъдауонди бакæна надамонæн турусай хузи.
Еци изæдтон ихæс æнхæстгæнæг еунæг Юрик н’ адтæй: уæди рæстæги берæ скурдиадгун исуйнаг финсгутæ фæззиндтæй Дигорæмæ, æма си ке равгæ куд адтæй, уотæ се ’вæрæн хастонцæ маддæлон æвзаги гоморимæ.
Историйæй зонæн, берæ устур æвзæгтæ исæййевунцæ, æндæр хузæ райсунцæ, кенæ ба – бунтондæр фесæфунцæ. Фал ес нифсæвæрæн дæнцитæ дæр, уæхæн, æма еуæй-еу æвзæгтæ, зæгъун æнгъезуй, сауæнгæ «мæрдти бæстæй» дæр ма «рахъел» унцæ. Æвзаги карнæ берæ уавæртæ ’ма гъуддæгтæй аразгæ ’й. Фулдæр ба уæддæр, ци адæни уа, уонæн сæхецæй гæнгæ ’й: хъæбæр æхсицгæ сæ ку гъæуа, уæд син фæццæрдзæнæй, æндаг, адæгон фактортæ йбæл цифæнди ку бæрæг кæнонцæ, уæддæр. Фал, айдагъ хумæтæг дзоруни мадзалæй неке багъæуай кæндзæнæй е ’взаг, – гъæуй ма ибæл финсун дæр, æ бундори гъæуама æвæрд уа – финсунадæ.
Литератури ихæстæй тæккæ асхгиагдæр æма зиндæр æнхæстгæнæн æй, уæлдæр æй куд загътан, уотæ, æвзагæн æ аууонгонд фæрстæй еуей ку бавдесай, нурмæ куд, уотæ, нæфал æндæрхузи финст ибæл ку æрцæуа, æма ’йбæл ку исфедауа, е. Финсæгæн ку бантæсуй еци гъуддаг, уæдта е сфæлдистадæ исуй æвзаги конструкций кæцидæр хай, æхуæдæгка – конструкций автортæй еу æма æности дæргъци æ хæццæ, кенæ æ медæгæ цæргæ байзайунцæ сæ дууæ дæр.
Цæй туххæн нимайун, нури уæнгæ уоййасæбæл игъустгонд ка н’ адтæй, уæдта – бæрцæй дæр уотæ минкъий æмдзæвгитæ ка ниууагъта æ фæсте, уой нæ аййевадон литератури тæккæ зиндæр æма ахсгиагдæр ихæстæ æнхæстгæнгутæй еуебæл? Уой туххæй, æма нин бавдиста, уой размæ ке некæмæ фæууидтан, уæхæн финсти формæ, æвзаги гъæдæ. Уомæн, æма нин байгон кодта, æгæнон поэзий дуйней æхе уодихъаурæй арæзт, тæмæсти рæсугъд уат, Юриккæн æхецæй фæстæмæ цæхуæн неке къохти бафтудайдæ, уæхæн. Байамудта нин, нæ хъазар дигорон æвзаги гæнæнтæн сæ арæнтæ ке нæма зиннунцæ махмæ. Бавдиста нин гъудтагæй, – мах ци финсунади традицитæбæл исахур ан, уонæй рахезгæй дæр, æнæсгæрст, фал æсгаруйнаг берæ будуртæ ке ес, уæдта еци будурти циййес дæр цæмæдессаг ке æй. Е ’мдзæвгитæ уой æвдесæн æнцæ, æма дигорон æвзагбæл финсæн ес, мах зонгæ дæр æма лæдæргæ дæр ке нæма кæнæн кæронмæ, уæхæн бунтон нæуæгхузи фæлгæндти æма бунтон æндæрхузи дæсниадæ уæдта хуарæнтæй.
Юрикки уадзимистæ берæ рауæнти зиннунцæ хæлхъойтæ кенæ ба æрдæгарæзт, цума логики домæнтæн нæ дзуапп кæнунцæ, æма си рæдуд фæууй. Зæгъæн, уотæ дæр фæууæд. Фал рæдуд дæр, куд зиннуй, уоййасæбæл рæдуд нæй. Рæдуд дæр «гъун зонуй». Рæдуд дæр дессаг æй, – уомæй фæстæдæр раст æма æцæгдзийнадæ игуруй. Рæдуд бæлвурдæй ку нæ исбæрæг кæнай, уæд раст кæми агоргæ ’й, уой дæр нæ базондзæнæ.
Æцæгдзийнади æвзарæ иссерунмæ еци «хехузи» къахнадбæл цуд исхонæн ес «нихмæвæрдтитæй равзурæг» мадзал.
Габей-фурти æмдзæвгитæн ниууинун гъæуй сæ уедагæ, кæд зæнхи арф римæхст æй, уæддæр. Уæхæн дуккаг поэт нæййес нæ литератури, Юрикки хузæн, бæрцæй – минкъий æмдзæвгитæ, фарстатæй ба уотæ берæ ка ниууагъта, медесæй ба уотæ берæвæрсугон кæмæн æнцæ: ци – техникон æгъдауæй – сæ арæзт, се ’лвæстадæ, сæ азæлдæй; ци – сæ гъудийæй; ци – сæ фæлгонцтæ, нивесийнитæ, сорæттæй; ци ба – уонæн сæ еугурей науæртæ ’ма кирæгтæй арæзт – ивулгæ æнкъарæнтæй. Поэтæн æ алли æмдзæвги логикæ агоргæ нæй, уомæн, æма афоризмтæй финста, – етæ ба арæх парадоксти бундорбæл арæзт фæуунцæ: «Афоризм – ... друг парадокса и сын мудрости» – финсуй Николай Векшин. Иннæ уæхæн устур ахургонд Максим Сабайтис ба зæгъуй: «Афоризм – жонглирование двусмысленностями с целью получения трехсмысленностей».
Юрикки æмдзæвгитæ цидæр дессагхузи æнкъарæнтæ æма сагъæстæ ке æвзурун кæнунцæ кæсæгмæ, – сæ логикæ уой медæгæ æй, е æхуæдæг логикæ æй. Поэти уадзевдзитæ кæрæй-кæронмæ дæр æмбесæндтæ, уадзæндзурдтæ, бацеутæ ’ма афоризмтæй хуæрзгъæст ке ’нцæ, уоми æй сæ дессагдзийнади рæуонæ. Кæцифæндий рæнгъæ, кенæ гъудиадæ дæр си райсæ хецæнæй, æма дæ сагъæсти ранигъулун кæндзæнæй. Се ’нахур фæззинди фæрци æнцæ арф шифргонд, хъæбæр арæх – зин райхалæн. Æрмæст, нæ бон æй уотæ гъуди кæнун, æма си дзæгъæлæй неци ес, куд æрдзон фæззинд æнцæ, уомæ гæсгæ, куд æрдзæ цидæриддæр исаразта, уонæй уæлдай дæр æма аййепгун дæр неци ес, уотæ. Федарæй æууæндун, – Габети Юрикки сфæлдистади сæйрагдæр æууæлтæй еу æй – се ’нæнгъæлæги сосæгдзийнадæ.
Поэт, рæнгъон адæймаг ке нæ уинуй, царди уæхæн тæккæ листæгдæр «бауæргъæдтæ» æстæфуй, æнкъаруй æма сæ гъаруй иннетæн, бундор си æвæруй егъау уодифарни арæзтадæн, конструктор нæуæг сахари кенæ æндæр ести устур азгъунсти макет нæ кæндзæнæй, уаййау. Æ алли цубур уадзевдзий дæр уойбæрцæ ауæ ес, æма ’й прози хузи ку фæлхатай, уæд цалдæр тъафей будур ниййахæссæнæй.
Юрикки поэзи масштабæй ку барæн, уæд æ еу дамугъай, цума, сæдæ дамугъаей бæрцадæ ес (1:100), уоййау æй. Финсæг е ’гас бауæри листæг кирæгтæй дæр тундзуй, гæнæн æма амал дæр куд нæййес, уойбæрцæбæл цубур æма «æнтъуснæгæй» зæгъунмæ уйнади бундойрон сагъæстæ, æ зæрди фæрстæ ин фæйнердæмæ ка рæдовуй, еци туппуртæй еу гæзæмæ исуадзунмæ, иннæ хай ба, æвæдзи, æхе медхурфи нилхъевуй, цæмæй еци листæг зиннæг, фал ахсгиаг æнкъарæнтæн сæ мугкаг ма исæскъуна, исуадзонцæ нæуæг æвзарæ æма бабæй си, æ парахат уоди ниййабузгæй, рантæса нæуæг, раздæригконтæй сонгундæр «æфсеритæ».
Поэт æвепбайди ци бæдæйнаг дзурдбæститæ, рæнгъитæ, гъудиæдтæ «ралвесуй», етæ зиннунцæ арф зунди хъаурæй арæзт. Фал ин, æвæдзи, уотæ уæн дæр нæййес. Æцæг æмдзæвгæн, рагацау ин пълан искæнгæй, ниффинсæн нæййес. Юрикки уадзевдзити рæнтæсæни сæйрагдæр нисан æнхæст кæнунцæ сæризунди æууонфарс, æрдзон интуици, уод æма зæрди архайд. Уони ба цифæнди «берæбæлхъæртагæ» сæри хъанз дæр нæ æреумитæ кæндзæнæй еци-еу рæстæги, тухæмгуст кæнун сæ не ’ркæндзæнæй, бардзурд радтгæй. Еци зин архайдæн ес, уæлдæр æй куд бафепбайдтан, æрмæстдæр уæхæн рантæсæн: æрдзон тухæ, æрдзигъæдæ.
Поэти реуи райгурдæнцæ хегъæди, берæ цидæртæ кæми ес, уæхæн æмдзæвгитæ: рохс кæнунцæ сæрдигон хори тунтау, зæрдмæгур – фæззигон уазал сæлфунæгау, тас æфтаунцæ арви æверхъау гур-гурау, нифс дæттунцæ бонивайæнти сæуæхседау.
* * *
Литературæ куд фæйнæхузондæр, куд къабазгундæр уа, уотæ æнхæстдæр æма цæмæдессаг дæр æй. Алкæмæ дæр æхе гъуди ес, фал Габети Юрикки æмдзæвгитæ ку бакастæн, уæд мæ æрфæндæадтæй зундгонд уадзæндзурд «все, что гениально – просто», – зæгъгæ, кисин фендæрхузи кæнун, «не все, что гениально – просто». Зин лæдæрæн ци уа, уомæн дæр тухуаст уæн ес! Дессаги гъæздуг æй дуйнеуон литературæ дæр, уруссаг æма нæхе литературитæ дæр тæккæ бæрзонддæр æмвæзадæбæл финст уадзимистæй, сæ фур æййев æма рæсугъдæй, æнцон, æхцæуæнæй зæрдæбæл æмбæлунцæ, кенæ ба гузавæ ’ма æрхуни æфтаунцæ, сæ фур æнкъардæй, фал хецион æма лæдæрдæй. Юрикки æмдзæвгитæ дæр, цæветтонгæ, сæ бакæсæги деси, уæдта еци-еу рæстæги ба – катаййи æфтаунцæ, æрмæст, хъæбæр арæх – сæ фур æнæлæдæрдæй! Нецима ниййахæссуй сæри хъанз, уотемæй ба бауæр ниббизирт уй, ниндзуг уй уод, кенæ ба – зæрдæ байрайуй, иуæнгти цидæр æнцон исуолæфæн, рæугутæ кæмæй рафсæдунцæ уайтагъд, уæхæн рæуæгтахт искæнæн уолæн рагъазуй.
Габей-фурти æмдзæвгитæ æнцæ æндæргти хузæн, æма се ’цæг «гурæ» фæууинунмæ алли гъудиадæн дæр æ асæмæ æркæсун гъæуй. Цума, æмдзæвги хъор фæддаруй сæ даргъдзийнадæ, цума, ци устур гъуди фæннисан кæнуй дзурд, уой нимæдзæй куд минкъийдæр дæмугъатæй зæгъай, уотæ гъудиади ауæ арфдæр кæнуй æма ирддæрæй разиндзæнæй. Ести радзорунмæ еу финсуй æнæгъæнæ уацау, иннемæн цубур радзурд фагæ ’й, æртиккагæн – еу гъудиадæ кенæ дзурдбаст, Юриккæн ба æ дзурди æрдæг кенæ æ «æрдæгдзурд» дæр æмдзæвги арæзтади цидæр функцитæ æнхæст кæнуй, фал сæ фæдбæл фæххуæст ун хъæбæр зин æй. Æ техники сосæгдзийнадæ кæд бауæрæй æнкъарун, уæддæр кæронмæ нæ лæдæрун, уадзимистæ уойбæрцæбæл бæрцуатгин ке ’нцæ, уомæ гæсгæ. Гъе, еци, поэзий ефстагмæ æмбæлæг, æууæл автори æвæруй нæ литератури хе сæрмагонд бунати, изолмæ дæр бæрæг ка ’й, уæхæн рауæни. Уæхæн хехуз поэт нæмæ, зæгъун æнгъезуй, нæййес. Неци мадзалæй æй базондзæнæ рагацау, еу дзурд ку фæззæгъуй, уæд ин дуккаг цæхæн уодзæй.
Алли авторæн дæр æхе кæсæг ке ес, еци загъди рæстдзийнадæн ирд æвдесæн æй Габей-фурти сфæлдистадæ. Ес устур стъалутæ, уони рохс æй еудадзуг, æносон уæдта фæсмард, уинунцæ сæ берæ фæлтæртæ ’ма дзаманти дæргъци адæни фулдæр хай. Фал ма Æрдзи медæгæ ес «никъолгæ» стъалутæ, æвæсмард – фулдæремæн, ефстæгти каст ке идзирд рохс райахæссуй, ирд æрттивдтитæ ’ма цæстфæлевæнтæ ка фæккæнуй, уæхæнттæ дæр.
Дигорон литератури тæккæ æнæнгъæлæгидæр æма «æвастдæр» рохсæй ка ферттивта, цæститæ кæмæй тартæ кæнунцæ, фал æрмæстдæр бæрæг ефстаг æвзаргæ лæгтæ ке æрæстæфтæнцæ, еци идард æнахури дессаг стъалуй хузæн æй Юрик. Нури уæнгæ нæ цæстæ ци æрахæста, уони кæцидæр хай радзоргæй дæр, кай зонуй, æма ескæмæнти æнхус уодзæнæй æ дузæрдугдзийнадæ фæййеувæрзуг кæнунмæ.
Поэзий тухæ рабæрæг уй, кæсæгбæл куд æма цæйбæрцæбæл фæззинна, уомæй. Естихузи ка нæ беда адæймаги уавæрбæл, æцæгдзийнадæй кенæ гурусхæй райгурæг ести сагъæстæбæл æй ка нæ бафтауа, æ зæрдæ ин ка нæ базгули кæна, æ цæститæй æй ка нæ бакæсун кæна нæуæгарæзт фæлгонцтæ æма сорæттæмæ, уæхæн уадзимистæн сæ аргъ дæр ниллæгдæр æй.
Аци ’здæхи дæр Юрикки поэзи зингæ фæд уадзуй кæсæги меддуйней. Æз уотæ зæгъунмæ нæ гъавун, æма цидæриддæр ниффинста, етæ еугурæй дæр æнаййепп æнцæ, фау бахæссæн сæмæ нæййес, зæгъгæ. Ес си уæхæн рауæнтæ дæр, дигорон æвзаги стилистикæ кæми ихæлуй, кенæ гъудити нихмæвæрд фæззелæнтæ кæми ес, кенæ, ци зæгъунмæ гъавуй, е æппундæр бæрæг кæми нæ ’й, æнæбунати кæми ’нцæ дзурдтæ дæр, гъудитæ дæр уæдта гъудиæдтæ дæр, уæхæнттæ. Еугур æмдзæвгитæ некæци поэт финсуй еу æмвæзадæбæл. Фал, раздæр ма ’й мæ кæцидæр уацгъудий загътон, – финсæги хъаурæ æ лæмæгъдæр уадзимистæй неке бæрæг кæнуй æма нимайуй, уомæн аргъ кæнун гъæуй æ хуæздæрти, аййевдæрти æмвæзадæй. Гъæнтæ ’ма аййеппитæ иссерунмæ нин нæ раз неке ниййахæссæй, уой фæсте ба – фаутæ райвæрунмæ; лæгигъæдтæ ’ма хуарздзийнæдтæ фæййинунмæ ба нæ цæститæ нилхъевæн, «арсæн æхе ку уинай, æма ин æ фæд куд агорай», уоййау. Къинди ан æпбæлуйнаг рапбæлунмæ, «парахат зæрдæ» – фудкой ракæнунмæ! Аци дзурдтæ æгасемæ æмхузæн нæ хаунцæ.
Фал фæстаг рæстæги хъæбæр æнцон иссæй æнæфсæрмæй «сауæй уорс» зæгъун, «цъæхæй ба – бор». Бустæги æнцондæр ба æй, хузтæ æгириддæр ка не ’ртасуй, уонæн: цифæнди хузæ дæр кудфæндий æма ’й куд фæндуй, уотæ исхондзæнæй. Æрмæст ес, недзамантæй нурмæ ци еумæйаг фæткитæ ниффедар æнцæ дзиллон царди, æма уонæй растдæртæ ба некема æргъуди кодта. Ке зæгъун æй гъæуй, уоци «æхсист» фæткæвæрдтитæмæ дæр хецæн адæн фæйнæхузти цæстингасæй кæсунцæ. Еуетæн хæран ци ’й, е иннетæн раст æй. Еуетæ – ести хуарз фæййагорунцæ естæми, иннетæ ба – цидæр лæгъуз, – алке æхе уодискондмæ гæсгæ. Æртиккæгтæ – устурзæрдитæ ба сугъдæрцуди дæр еувæрсти раевгъуйунцæ, «æнæмастдæр» уни туххæй, – «мæн къæс, дан, кæронæй æй ’ма ймæ зинг нæ бахъæртдзæнæй».
Юрикки æмдзæвгитæ уотæ æнахури дессаг ке ’нцæ, æ арæзт сорæттæ уотæ бæлвурд ке нæ зиннунцæ, æндæргти æмæнгæс уогæй, е æнæмæнгæ, литературæ æртасгутæн араздзæнæй устур къулумпитæ, æвзурдзæй си берæ дузæрдугдзийнæдтæ, гурусхитæ æма фæйнæхузи хатдзæгтæ. Мæн бон дæр нæ ’й федарæй уотæ нимайун, мæнæ, зæгъгæ, мæн гъудитæ еугурæй дæр раст æнцæ. Æндæрхузи цæстингасæй каст ма ку ’рцæуа Габей-фурти сфæлдистадæмæ, фулдæр дзубандитæ ибæл ку æркиндæуа наукон æхсæнади астæу дæр, финсгутæ æма поэзиуарзгути æрдигæй дæр, уæд гъуддагæн пайдадæр уодзæнæй.
* * *
Дигорон литератури бундорæвæргутæй еу – Малити Геуæргий æмдзæвгити æмбурдгонд «Ирæф»-и раздзурди Абайти Васо уотæ финста: «Вслушайтесь в эти стихи. Раньше, чем доходит до сознания их смысл, они уже покоряют своим чарующим ритмом и звучанием». Еци гъудий хъапбæ рахæссæн ес Габети Юрикки поэзимæ дæр, гæзæмæ ’й фендæрхузи гæнгæй: «Раньше, чем доходит до сознания их смысл, они уже покоряют своей таинственностью, скрытой энергией и предельно сжатой формой выражения».
Сфæлдистадæн æ «ниййерæг мадæ» скурдиадæ ку уа, уæд е «’схæссæг фидæ» ба уодзæй – æновуд хъйамæт. Еци дууæ кæми феййеу унцæ, уоми ба райгуруй æма исирæзуй, æхсæнадæ рази рохсмæ æма бæрзæнди кæдзосмæ хонæг адæймаг. Юрик а-дуйнемæ рантæстæй, иннетау хумæтæг цардæй цæрунæй фæстæмæ ба – æмдзæвгитæ финсуни туххæй. Фал, цума, æмдзæвгити хæццæ игургæ ракодта, цума етæ адтæнцæ æ бауæри æнæратонгæ хай, æ медæгæ. Уæхæн уадзимистæн еске лæварæй æрбайсæн æма хебæл банихасæн нæййес, зунди хъаурæй ниффинсæн, æргъудигæнæн дæр – уотæ. Уæхæн æмдзæвгитæ авторæн æхе «автортæ» – Хуцау æма Æрдзæ радтунцæ е ’гурци хæццæ. Фал сæ реуи хурфæй исесунмæ, æндæмæ равдесунмæ ба – хе бауæри хецæн устур хъаурæ исхарз кæнун гъæуй, æновуд архайд, æндæра уоми хомæй ниссунук уодзæнæнцæ.
Юрик е ’скурдиади цирен-артмæ цæттæй æ къохтæ ке нæ тавта æрмæстдæр, фал æй ниххуссун ке нæ уагъта, артагæй æй æфсадгæй, листитæ, согтæ имæ ке гæлста е ’рминæги, цид, уой фæрци «хуæрзвунх» кодтонцæ е ’мдзæвгитæ. Арæх æй фæззæгъун, поэтæн æхе фæрци фæууй æрмæстдæр еци дуккаг хай, скурдиадæ ба æхуæдæг æхецæн неке бакосдзæнæй, æма ’й, уомæ гæсгæ, æхецæй ниббоз унмæ барæ куд нæййес, уотæ æхе фуд дæр нæ ’й.
Габети Юрик, æ равгитæ куд амудтонцæ, æвæдзи уойбæрцæбæл хъйамæт кодта, фал, кай зонуй, æма æхецæй æгæр берæ дæмдта, æхе размæ æгæр устур ихæстæ æвардта, куд професионал, поэзи нæ «фæффудевгед» кæнунмæ æ фур хуæдæфсæрмæй, æма, ци ниффинсидæ, етæ ин цидæр рæуæнттæй поэзиуарзгутæмæ нæ рахъæртиуонцæ сæ рæстæги. Тæндзæсгон адæймаг æхе не стауй æма æхецæй некæд ниббоз уодзæй. Е еуæрдигæй хуарз æй, уадзимисæ æнаййепдæр искæнунмæ. Иннердигæй ба, кай зонуй, æ характери еци ’здæх рæуонæ ’й, е ’мдзæвгитæй уотæ минкъий ке ниууагъта поэзиуарзгутæн.
Æрмæст «минкъий» нимæдзæй æнцæ, бæрцуатæй ба – берæ, хъæбæр берæ, уотæ, æма уæхæн поэти сфæлдистадæмæ æрхицæ кæндзæнæнцæ берæ адæнти литературитæ. Фæдонтæ си арфиаг æнцæ.
Уæхæн поэтæн баримæхсæн нæййес зæнхи буни дæр, уæхæн поэт цæргæ байзайуй адæни ’хсæн – сæ сæри, сæ зæрдити, сæ уодти æма се ’взæгти кæрæнттæбæл. Уæхæн поэттæ гъæуайгæнгæ фæуунцæ цæсти гагуйау сæ цæрæн доги, биндзæ дæр сæбæл куд нæ бабада, уотæ. Уæхæн лæгтæй гъæуама сæрустур уæн не ’гас дæр!
Ци ма зæгъон? Æвæдзи бал, фагæ ’й. Иннæ хаттмæ дæр ма си еститæ фæууадзун гъæуй. Æрмæст, нæ дессаги поэт, нæ дигорон литератури классик – Габети Юрикки поэзий бæрзонддзийнадæ фæнниллæгдæр кæнунмæ ка рагъава, е ба раст нæ уодзæнæй...
СКЪОДТАТИ Эльбрус,
Уæрæсей финсгути цæдеси иуонг,
журнал «Ирæф»-и сæйраг редактор
На последнем фото слева Юри Габети, а справа Васо Малити.
Все фотографии Юрия Габети предоставлены его родной племянницей Ренатой Хохоевой.
